လွတ်လပ်တဲ့ သွယ်ဝိုက်ပြောချက်

စာဖတ်သူကို ဇာတ်ကောင်တစ်ယောက်ရဲ့ ခေါင်းထဲ ဝင်စေချင်တယ်၊ ဒါပေမယ့် စက်ယန္တရားက ပေါ်နေတုန်းပါ။ စာလုံးစောင်းနဲ့ ရေးထားတဲ့ အတွေးက ပုံပြင်ပြောချက်ရဲ့ စီးဆင်းမှုကို အနှောင့်အယှက်ပေးတယ်။ "သူမ စဉ်းစားမိတယ်" လိုမျိုး တပ်စာက စာကြောင်းကို ကွက်ခြားသတ်မှတ်ပြီး နှောင့်နှေးမှု တစ်ဆင့် ထည့်တယ်။ ရိုးရိုး ပုံပြင်ပြောချက်က ပြဿနာ နှစ်ခုလုံးကို ရှောင်ပေမယ့် ဇာတ်ကောင်နဲ့ ဝေးကွာပြီး အအေးမျှောင့်တယ်။ လွတ်လပ်တဲ့ သွယ်ဝိုက်ပြောချက်က စတုတ္ထ ရွေးချယ်စာပါ၊ သင်က နက်ရှိုင်းတဲ့ တတိယပုရိသ ရေးတယ်ဆိုရင် သင် နာမည်ပေးခဲ့လား မပေးခဲ့လား ဘာမှ မမှတ်ဘဲ သင့်ရဲ့ စာအရေးအသားထဲမှာ များသောအားဖြင့် ဖြစ်နေပြီးသား ဖြစ်နိုင်တယ်။ ဒါက သင့်ရဲ့ စာအရေးအသားမှာ ပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်နေလို့ မဟုတ်ဘူး၊ အားသာချက်တစ်ခု ဖြစ်နေတာလည်း ဖြစ်နိုင်တယ်။

ဒါက ဘာလဲ

လွတ်လပ်တဲ့ သွယ်ဝိုက်ပြောချက် (free indirect discourse) က ဇာတ်ကောင်တစ်ယောက်ရဲ့ အသံကို စုပ်ယူထားတဲ့ တတိယပုရိသ ပုံပြင်ပြောချက်ပါ: ဇာတ်ကောင်ရဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ၊ စကားလုံးရွေးချယ်မှုနဲ့ ရစ်သမ်တွေကို ကိုးကားလွှာ၊ စာလုံးစောင်း (သို့) ပြန်ပြောတဲ့ တပ်စာ မပါဘဲ တတိယပုရိသနဲ့ ပေးပို့တယ်။ ဒီနည်းပညာအကြောင်း Wikipedia ရဲ့ ဆောင်းပါးက ဒါကို "တတိယပုရိသ ပုံပြင်ပြောသူရဲ့ အသံနဲ့ ဇာတ်ကောင်ရဲ့ ပထမပုရိသ အတွေးတွေကို ရေးသားခြင်း" လို့ သတ်မှတ်ပြီး၊ "သူ မေးတယ်" (သို့) "သူမ ပြောတယ်" လိုမျိုး မိတ်ဆက် စကားလုံးတွေနဲ့ ကိုးကားလွှာတွေကို ချန်လှပ်ထားတယ်လို့ မှတ်သားထားတယ်။ စာကြောင်းက သတင်းအရ တတိယပုရိသ ဖြစ်နေတုန်း သူ့ထဲက စိတ်က ဇာတ်ကောင်ရဲ့ စိတ်ပါ။ တစ်ပြားချောင်းတူတဲ့ ဆောင်းပါးထဲမှာ ကိုးကားထားတဲ့ Gerard Genette ရဲ့ ပုံစံကတော့ "ပုံပြင်ပြောသူက ဇာတ်ကောင်ရဲ့ စကားကို ယူသုံးတယ်၊ ဒါမှမဟုတ် နှစ်သက်ရင် ဇာတ်ကောင်က ပုံပြင်ပြောသူရဲ့ အသံကတဆင့် ပြောတယ်" ပါ။ ဒီအချက်တွေက စာသားရဲ့ ပုံပန်းကို ကြည့်ပြီး ချက်ချင်း စစ်ဆေးလို့ရတယ်: ကိုးကားလွှာ ပါလား၊ စာလုံးစောင်း ပါလားဆိုတာပါ။

စာမျက်နှာတစ်ရွက်ပေါ်မှာ ပုံစံသုံးမျိုး

• ရိုးရိုး ပုံပြင်ပြောချက်။ ပုံပြင်ပြောသူက အပြင်ဘက်ကနေ ဖော်ပြတယ်: "သူမက သူ နောက်ထပ် နောက်ကျနေတာကို စိတ်မချမ်းသာဘူး။" မှန်ပေမယ့် အကွာအဝေး ဝေးကွာတယ်။
• တိုက်ရိုက် အတွေး။ တပ်စာပါ (သို့) ခွဲပြထားတယ်: "သူ ဘာကြောင့် အရေးကြီးတဲ့အခါမှာ အမြဲ နောက်ကျတာလဲ လို့ သူမ စဉ်းစားမိတယ်။" နီးစပ်ပေမယ့် တပ်စာက အတွေးကို မှန်းရိုးဗလုံထဲ ထည့်ပစ်လိုက်တယ်။
• လွတ်လပ်တဲ့ သွယ်ဝိုက်ပြောချက်။ "သူ နောက်ထပ် နောက်ကျနေပြန်တယ်။ သူ့ဟာက ဒီလိုပဲ။ အရေးကြီးတဲ့အခါ သူ အမြဲ နောက်ကျတတ်တာပဲ။" အချက်အလက်တွေ အတူတူ၊ တပ်စာ မရှိဘူး၊ စာလုံးစောင်း မရှိဘူး၊ ပုံပြင်ပြောချက်ကနေ ထွက်လမ်း မရှိဘူး။ စိတ်မချမ်းသာမှုက သူမရဲ့ပါ၊ သတင်းအရ ဖွဲ့စည်းပုံက ပုံပြင်ပြောသူရဲ့ပါ၊ စာဖတ်သူက အလုပ်နှစ်ခုလုံးကို လုပ်ပေးနေတဲ့ အသံတစ်ခုတည်းကို ကြားရတယ်။ ဒီသုံးမျိုးရဲ့ ကွာခြားချက်က အသံပါ၊ သတင်းအရ ဖွဲ့စည်းပုံ မဟုတ်ဘူး။

နက်ရှိုင်းတဲ့ တတိယပုရိသရဲ့ အလုပ်မြင်ကြီး ဖြစ်ရတဲ့ အကြောင်း

Writers.com ရဲ့ လမ်းညွှန်က ဒါကို "တတိယပုရိသ အမြင်ထောင့်မှာသာ အသုံးချလို့ရတဲ့ ဇာတ်လမ်းပြောနည်း တစ်ခု" လို့ ခေါ်တယ်: "ပုံပြင်ပြောသူက ပထမပုရိသရဲ့ ရင်းနှီးမှုနဲ့အတူ တတိယပုရိသ ရှုထောင့်ကနေ ရေးသားတာ ဖြစ်တယ်။" ဒါက နက်ရှိုင်းတဲ့ ကန့်သတ် အမြင်ထောင့်က ပေးတဲ့ လဲလှယ်မှု အတိအကျပါ၊ လွတ်လပ်တဲ့ သွယ်ဝိုက်ပြောချက်က စာမျက်နှာက ဒီလဲလှယ်မှုကို စာကြောင်းအလိုက် ပို့ပေးတဲ့ နည်းလမ်းပါ။ တတိယပုရိသရဲ့ အသံနဲ့ အကွာအဝေး လိုက်လျောညီဖို့ရာ လွတ်လပ်မှုကို ထိန်းထားရုံသက်သက်နဲ့ တစ်အုပ်လုံးကို "ကျွန်တော်" တစ်ယောက်ကို အပ်နှံစရာ မလိုဘဲ ပထမပုရိသရဲ့ ရင်းနှီးမှုကို ရတယ်။ ဒါက ပြပြီး မပြောပါနဲ့ကို ပုံပြင်ပြောချက် ကိုယ်တိုင်ထဲ ရောက်စေတယ်: သူမ ဒေါသထွက်နေတယ်လို့ ကြေညာတာ မဟုတ်ဘဲ၊ ပုံပြင်ပြောချက်က သူမရဲ့ ဒေါသကို သူ့ကိုယ်ပိုင် ဝါကျဖွဲ့ပုံနဲ့ စီးဆင်းစေပြီး စာဖတ်သူက အသံကနေ ခံစားချက်ကို ကောက်ချက်ချတယ်။ ဒါက ကြေညာချက်နဲ့ ပြသချက်ရဲ့ ကွာခြားချက်ကို တတိယပုရိသ စာအရေးအသား တစ်ခုလုံးမှာ ဖျော်ဖြေပေးတယ်။

ဒီနည်းပညာမှာ တကယ့် မျိုးရိုးဇယား ရှိတယ်။ Wikipedia ဆောင်းပါးက Goethe နဲ့ Jane Austen ကို ဒီပုံစံကို တစ်သမတ်တည်း သုံးတဲ့ ပထမဆုံး ဝတ္ထုရေးဆရာတွေအဖြစ် သတ်မှတ်တယ် (ပညာရှင် Roy Pascal ကို ကိုးကားပြီး)၊ Flaubert ရဲ့ Madame Bovary ကို ဆက်တိုက် အသုံးချခဲ့တဲ့ နမူနာအဖြစ် ထောက်ပြပြီး၊ Virginia Woolf နဲ့ James Joyce တို့ တဆင့် စာပေ ခေတ်သစ်ဝါဒထဲ လိုက်ပါသွားတယ်လို့ ဆက်ပြတယ်။ ပုံပြင်ပြောချက်က ပြောပြခံရတဲ့ လူရဲ့ အသံလို ကြားလာရတဲ့ နေရာတိုင်းမှာ ဒါကို တွေ့ရတယ်၊ Austen ရဲ့ သရော်ပြောင်မှုတွေကနေ Woolf ရဲ့ အတွင်းဘက် ပုံဖော်ချက်တွေအထိပါ။ ဒီသမိုင်းကြောင်းက ဒီကိရိယာကို အခုတောင် အလုပ်လုပ်နေဆဲ ဖြစ်ကြောင်း ပြတယ်။

ဒါက head-hopping မဟုတ်ဘူး

ဒီခွဲခြားချက်က အမြင်ထောင့်ဆိုင်ရာ ပြဿနာတွေကို ရှင်းပြားစေတယ်။

နှစ်ခုလုံးမှာ တတိယပုရိသ ပုံပြင်ပြောချက်ထဲ အသံပါလို့ လွတ်လပ်တဲ့ သွယ်ဝိုက်ပြောချက်ကို တခါတရံ head-hopping နဲ့ ရောမှားကြတယ်။ ဒါတွေက ဆန့်ကျင်ဘက်တွေပါ။ လွတ်လပ်တဲ့ သွယ်ဝိုက်ပြောချက်က ကြေညာထားတဲ့ အမြင်ထောင့်ကို နက်ရှိုင်းစေတယ်: စိတ်တစ်ခုရဲ့ ဘာသာစကားက ဒီစိတ်ရဲ့ မြင်ကွင်းရဲ့ ပုံပြင်ပြောချက်ကို စိမ့်ဝင်စေတယ်။ Head-hopping ကတော့ မြင်ကွင်းအလယ်မှာ အမှတ်အသား မပါဘဲ အခြားသူရဲ့ သီးသန့် အတွေးတွေထဲ ခုန်ဝင်တာပါ၊ ဒါက လွဲတောင်းတဲ့ ခြေလှမ်းလို ဖတ်ရတာက မြင်ကွင်းရဲ့ ကြေညာထားတဲ့ ပိုင်ရှင်က စင်ပေါ်မှာ ဆက်ရှိနေလို့ပါ။ စာပိုဒ်တစ်ခုက မြင်ကွင်း ကွက်ခြားချက် မရှိဘဲ ဒုတိယ ဇာတ်ကောင်တစ်ယောက်ရဲ့ စကားလုံးရွေးချယ်မှုနဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေကို ရုတ်တရက် သယ်ဆောင်လာရင် ဒါက head-hopping ပါ။ လွတ်လပ်တဲ့ သွယ်ဝိုက်ပြောချက်က သင် ဘယ်သူ့ ခေါင်းထဲမှာ ရှိနေလဲဆိုတာကို ဘယ်တုန်းကမှ မပြောင်းဘူး၊ ဒီခေါင်းရဲ့ အသံအတန်းကိုသာ တိုးပေးတယ်။ ဒီနှစ်ခုရဲ့ ကွာခြားချက်ကို သိထားရင် ပြန်ဖတ်ပြင်တဲ့အခါ ဘာကို ပြင်ရမလဲဆိုတာ ရှင်းသွားတယ်။

ဘယ်လို ရေးမလဲ၊ ဘယ်လို ပြန်ဖတ်ပြင်မလဲ

ဒီငါးချက်က စာရေးချိန်မှာလည်း အလုပ်လုပ်တယ်၊ ပြန်ဖတ်ပြင်ချိန်မှာလည်း အလုပ်လုပ်တယ်။ စာရေးဆရာ အများစုက ဒီကိရိယာကို နာမည်မသိဘဲ သုံးနေကြတယ်။

1. သတင်းအရ တတိယပုရိသ၊ သဘောထားအရ ပထမပုရိသ ရှိပါ။ သူ၊ သူမ၊ သူတို့နဲ့ အတိတ်ကာလကို ထိန်းထားပါ၊ ဘာသာစကား၊ ရစ်သမ်နဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေကို ဇာတ်ကောင်ကို ပိုင်စေပါ။
2. တပ်စာတွေကို ဖြတ်ပါ။ မူကြမ်းထဲက "သူမ စဉ်းစားမိတယ်"၊ "သူ မေးမိတယ်"၊ "သူမ သိမိတယ်" တို့ကို ရှာပါ။ အများစုက ဖြုတ်လို့ရတယ်: စာကြောင်းက ဇာတ်ကောင်လို ကြားရနေပြီဆိုရင် တပ်စာက ထားခဲ့တဲ့ ဆောက်ရိုးပါ။ ဖြုတ်ပြီးရင် စာကြောင်းက ပိုရင်းနှီးစေတယ်၊ ပိုမြန်စေတယ်။
3. ပုဂ္ဂိုလ် အလဲလှယ် စမ်းသပ်ချက်ကို လုပ်ပါ။ သံသယရှိတဲ့ စာပိုဒ်ကို ပထမပုရိသနဲ့ ပြန်ရေးကြည့်ပါ။ သဘာဝကျတဲ့ အတွင်းစိတ် တစ်ခုလို ဖတ်ရရင် ဒါက စစ်မှန်တဲ့ လွတ်လပ်တဲ့ သွယ်ဝိုက်ပြောချက်ပါ။ စာရေးဆရာက ရှင်းပြနေသလို ဖတ်ရရင် ဇာတ်ကောင်ရဲ့ အသံနဲ့ ပြန်ရေးပါ (သို့) ဖြတ်ပစ်ပါ။
4. အသံ ယိုစိမ့်မှုကို စောင့်ကြည့်ပါ။ အမြင်ထောင့် ဇာတ်ကောင်တစ်ယောက်ချင်းစီက စာအရေးအသားကို မတူတဲ့ အရောင်တင်သင့်တယ်။ အလှည့်ကျ ပုံစံစာအုပ်တစ်အုပ်မှာ အမြင်ထောင့်တိုင်းက လွတ်လပ်တဲ့ သွယ်ဝိုက် စာပိုဒ်တွေထဲ အတူတူလို ကြားရရင် ဒီအသံက ဇာတ်ကောင်တွေရဲ့ မဟုတ်ဘဲ စာရေးဆရာရဲ့ပါ။
5. အသိစိတ် စီးဆင်းမှု (stream of consciousness) နဲ့ ခွဲခြားပါ။ Writers.com က ဒီမျဉ်းကိုပါ ဆွဲပြတယ်: အသိစိတ် စီးဆင်းမှုက အတွေးကို တကယ့်အချိန်အတိုင်း စစ်ထုတ်မှု မပါဘဲ ကူးယူတယ်၊ လွတ်လပ်တဲ့ သွယ်ဝိုက်ပုံစံကတော့ အတူတူထဲက အချက်အလက်ကို ပုံသဏ္ဌာန်ချထားတဲ့၊ အနုပညာအရ ချယ်မှုန်းထားတဲ့ စစ်ထုတ်ကိရိယာတစ်ခုကနေ လှည့်ပို့တယ်။ နှစ်ခုလုံး အတူတွဲ တည်ရှိနိုင်ပေမယ့် သူတို့က မတူတဲ့ ကိရိယာတွေပါ။ သူတို့ကို ရောနှောပြီး မရေးပါနဲ့။

အားလုံးရဲ့ ကျဉ်းချုပ်ချက်ကတော့: ပုံပြင်ပြောချက်က တတိယပုရိသနဲ့ တွေးနေတဲ့ ဇာတ်ကောင် ကိုယ်တိုင်ပါ။ လွတ်လပ်တဲ့ သွယ်ဝိုက်ပြောချက် အဘိဓာန် entry မှာ တစ်ကြောင်းတည်းသော ဗားရှင်း ရှိပြီး၊ အမြင်ထောင့်ကို ရွေးချယ်ခြင်း ကိုယ်တိုင်ကလည်း ကိုယ်ပိုင် လမ်းညွှန် ရှိတယ်။