ပြပြီး မပြောပါနဲ့

ပြပြီး မပြောပါနဲ့ (show, don't tell) ဆိုတာ ဇာတ်လမ်းရဲ့ အချက်အလက်တွေကို တိုက်ရိုက် ရှင်းပြပြောပြခြင်း အစား လုပ်ဆောင်ချက်တွေ၊ စကားပြောခန်းတွေ၊ အာရုံခံ အသေးစိတ်တွေနဲ့ အနက်ကွယ် (subtext) တွေကတဆင့် ပို့ဆောင်ပေးပါ ဆိုတဲ့ ညွှန်ကြားချက် တစ်ခုပါ။ သူမ စိတ်ထိခိုက် နေတယ် (ပြောပြထားတာ) နဲ့ သူမက သတင်းစာကို သုံးကြိမ် ပြန်ဖတ်ပြီး ဖုန်းကို မျက်နှာအောက် လှန်ထားလိုက်တယ် (ပြထားတာ) ဆိုတာမျိုးကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါ။ ပြထားတဲ့ ဗားရှင်းက စာဖတ်သူကို အထောက်အထားတွေ ပေးပြီး ကိုယ်တိုင် ကောက်ချက် ချခွင့် ပေးတယ်၊ ပြောပြထားတဲ့ ဗားရှင်းကတော့ ကောက်ချက် ချခွင့်ကို စာဖတ်သူ လက်ထဲကနေ လုံးဝ ဖြုန်းပစ် လိုက်တာ သဘော ဖြစ်တယ်။

ချုံ့ပြောထားတဲ့ စကားလုံး အားလုံးလိုလိုပဲ ဒီ ဆလုံးက ကောင်းတဲ့ အောက်ခံ အလုပ်သမား တစ်ယောက်လည်း ဖြစ်တယ်၊ ဆိုးတဲ့ သခင် တစ်ယောက်လည်း ဖြစ်တယ်။ အောက်မှာ ဒီစည်းမျဉ်းရဲ့ တကယ့် အဓိပ္ပာယ်၊ သူ့ရဲ့ အထင်ကရဆုံး စကားပုံ ဖော်ပြချက်က တကယ် ဘယ်ကနေ လာလဲ၊ ဘယ်အချိန်မှာ လျစ်လျူရှုသင့်လဲဆိုတာတွေကို ဆက်ပြပါမယ်။

Chekhov နာမည်နဲ့ လွဲစွာ တွဲကိုးကားခံနေတဲ့ မှားယွင်းတဲ့ ကိုးကားချက်

ဖတ်ဖူးကြမယ်လို့ ထင်တယ်: "လလင်းလင်း ထွန်းနေတယ်လို့ ငါ့ကို မပြောပါနဲ့၊ ကွဲနေတဲ့ ဖန်ခွက်ပေါ်မှာ လရောင် ဝင်းလက်နေတာကို ငါ့ကို ပြပါ။" ဒီစကားကို Anton Chekhov ရဲ့ နာမည်နဲ့ နေရာတိုင်းလိုလိုမှာ တွဲကိုးကားထားတာ တွေ့ရပေမယ့် ဒါက Chekhov က တိုက်ရိုက် ပြောခဲ့ ရေးခဲ့တဲ့ မူလ စကားလုံး အတိအကျ လုံးဝ မဟုတ်ဘူး။ Quote Investigator ရဲ့ စုံစမ်းဖော်ပြချက်အရ ဒီစကားက Chekhov က သူ့ အစ်ကို Alexander ဆိုသူထံ ၁၈၈၆ ခုနှစ် မေလမှာ ရေးပေးလိုက်တဲ့ တကယ်ရှိခဲ့တဲ့ စာတစ်စောင်ကနေ လာတာပါ၊ စာထဲက မူလ စကားလုံးတွေက ပိုရှည်ပြီး ပိုချစ်ခင်စရာ အသုံးအနှုန်းနဲ့ ရေးထားတယ်၊ နောက်ပိုင်း အချိန်တွေမှာတော့ ဒီ ရှည်လျားတဲ့ ပုံစံကို လူကြိုက်များတဲ့ တိုတို ခေတ်ပြော ပုံစံတစ်ခုအဖြစ်အထိ ချုံ့ပြောခဲ့ကြတာပါ။ ဒါကြောင့် အင်တာနက်ပေါ်မှာ အမျှဝေခံရဆုံး စာရေးရေး အကြံပြုချက်က ကိုယ်တိုင်ကလည်း "ပြောပြခြင်း" က "ပြသခြင်း" ကို အစားထိုးနေတဲ့ ဥပမာ တစ်ခု ဖြစ်နေတယ်: တစ်ယောက်ယောက်က ချုံ့ပြောလိုက်တယ်၊ ချုံ့ပြောချက်က အနိုင်ရ သွားတယ်။

Chekhov စာရဲ့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကတော့ ချုံ့ခံရပြီးနောက်လည်း ရှင်သန်နေသေးတယ်: ဖော်ပြချက်တွေမှာ အားလုံး အပြည့်အစုံ ကောက်ချုံး ပြောပြတာထက် ရွေးချယ်ထားတဲ့ အသေးစိတ်တွေက ပိုအောင်မြင်တယ် ဆိုတာပါ။ ရင်းမြစ် အမြစ်အနှစ် အချက်အလက်ကို မှတ်သား ထားသင့်တဲ့ အကြောင်းရင်း တစ်ချက်ကတော့ ဒီစည်းမျဉ်းက များသောအားဖြင့် မြင့်မြတ်တဲ့ ပညာစာ သဘောနဲ့ ထပ်ခါထပ်ခါ ပြန်ဆိုခံနေရလို့ပါ၊ သူ့ရဲ့ ဆလုံး ပုံစံ ကိုယ်တိုင်ကတောင်မှ ဒုတိယ လက်ကနေ လာတာ ဖြစ်နေတယ်ဆိုတာ သိထားဖို့ အလွန် တန်ဖိုးရှိတယ်။

ပြခြင်းက ဘာတွေ လုပ်ပေးလဲ

ပြခြင်းဆိုတာ ကောက်ချက်တွေကို အထောက်အထားတွေ အဖြစ် ပြောင်းလဲပေးတဲ့ လုပ်ငန်းပါ။ သူ့ရဲ့ အားသာချက်တွေကတော့:

• သူက စာဖတ်သူကို ပါဝင်လုပ်စေတယ်။ ကောက်ချက် ချခွင့်ကို စာဖတ်သူ ကိုယ်တိုင် လုပ်ရတယ်၊ ကိုယ်တိုင် ကြိုးစား ချခဲ့ရတဲ့ ကောက်ချက်တွေက နောက်ကနေ လက်ခံရရှိလိုက်ရတဲ့ ကောက်ချက်တွေထက် ပိုပြင်းထန်စွာ ခံစားရလေ့ ရှိတယ်။
• သူက လမ်းကြောင်း နှစ်ခု တစ်ပြိုင်တည်း သယ်ဆောင်တယ်။ ပြထားတဲ့ အသေးစိတ်က ဘာ ဖြစ်သွားလဲဆိုတာ ပြောတယ်၊ အဲဒီအသေးစိတ်ကို မြင်နေသူ ဇာတ်ကောင်က ဘယ်လို လူ လဲဆိုတာနဲ့ ဆိုင်တဲ့ အချက်တွေလည်း တစ်ပြိုင်တည်း ပြောပြနေတယ်။ ဇာတ်ကောင် တစ်ယောက်က ဘာတွေကို သတိထားမိလဲဆိုတာက ဇာတ်ကောင် ဖန်တီးခြင်း ကိုယ်တိုင်ပါ။
• သူက အရွယ်အစားကို လေးစားတယ်။ ခံစားချက်ကြီးတွေကို သေးငယ်တဲ့ အရာတွေနဲ့ ပြတာ (လက်တွေက တုန်သွားတာ၊ ရပ်တန့်ချက်တွေ၊ မလိုအပ်ဘဲ လွဲကိုင်မိသွားတဲ့ ပစ္စည်းတွေ) က ကြေညာချက် သက်သက်နဲ့ ပြောတဲ့ ခံစားချက်တွေထက် များသောအားဖြင့် ပိုနက်ရှိုင်းစွာ ရောက်သွားစေတတ်တယ်။

ပြောပြခြင်းက အသုံးဝင်တဲ့ အချိန်တွေ

ဒီစည်းမျဉ်းမှာ ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုး အကန့်အသတ် ရှိတယ်၊ စာရေးဆရာ ကျွမ်းကျင်သူတွေကတော့ ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိနဲ့ပဲ ပြောပြခြင်းကို မကြာခါ အသုံးပြုကြတယ်:

• အကူးအပြောင်းတွေနဲ့ အချိန်တွေ။ "သူတို့က ၃ ရက်တာ ဘာမှ မဖြစ်ပွားဘဲ ခရီးသွားခဲ့ကြတယ်။" ဒီလို အချိန်အကူးအပြောင်းကို မြင်ကွင်းတွေနဲ့ ပြပေးမယ်ဆိုတာကိုတော့ ဘယ်သူ့ကမှ လိုချင်နေမှာ မဟုတ်ဘူး။
• နှောင်းညှိနှုန်း။ ပြောပြခြင်းက အရာတွေကို ဖိသိပ် ချုံ့ပေးတယ်၊ မြင်ကွင်းတစ်ခုရဲ့ နောက်ဆက်တွဲ အဖြစ်အပျက်တွေကို အခန်းတစ်ခု အစား စာပိုဒ်တစ်ပိုဒ် အဖြစ် ချုံ့ပေးတဲ့ နည်းလမ်း ဖြစ်တယ်။
• အန္တရာယ် နည်းပြီး ဆက်သွယ်ပေးတဲ့ အချက်အလက်တွေ။ စာဖတ်သူ သိထားဖို့ လိုအပ်ပေမယ့် ဘယ်တော့မှ ခံစားမှု မရှိစေရတဲ့ အန္တရာယ် နည်းတဲ့ အချက်အလက်တွေ။
• အသံ။ ပုံပြင်ပြောသူ အချို့က သဘာဝအားဖြင့် ပြောတတ်သူတွေ ဖြစ်နေတယ်၊ သူတို့ရဲ့ ပြောပြချက် ကိုယ်တိုင်က စာဖတ်သူ ခံစားရတဲ့ ပျော်ရွှင်မှု အပိုင်း ဖြစ်နေတယ်။

အလုပ်လုပ်တဲ့ စည်းမျဉ်း တစ်ခုကတော့ ဒီလိုပါ: စိတ်ခံစားချက်အရ အရေးကြီးတာတွေကို ပြပါ၊ ချိတ်ဆက်ပေးတာတွေကို ပြောပါ။ ပေးထားတဲ့ ခဏတစ်ခုက စာဖတ်သူ တစ်ယောက် ခံစားရမယ့် အချိန်တစ်ခု ဖြစ်နေရင် ဇာတ်ဖွဲ့ပြပါ၊ သိရုံသက်သက် လိုအပ်နေချက် သက်သက် ဖြစ်နေရင်တော့ ပြောပြီးတာနဲ့ ဆက်သွားပါ။

သိထားသင့်တဲ့ ဝေဖန်ချက်

ဒီစည်းမျဉ်းကို ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုး အကန့်အသတ် သက်သက် မဟုတ်ဘဲ ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုး အကန့်အသတ် သက်သက် မဟုတ်ဘဲ တကယ့် အချက်ပြ ဆန့်ကျင်ဘက် အငြင်းပွားမှု တစ်ခုလည်း ရှိသေးတယ်: LitHub မှာ ရေးထားတဲ့ စာတမ်းတစ်ခုက "ပြပြီး မပြောပါနဲ့" ဆိုတာ ကမ္ဘာ့တကျ ဥပဒေသ မဟုတ်ဘဲ အနောက်တိုင်းရဲ့ မျက်စိကို ဦးစားပေးတဲ့ ဇာတ်လမ်းပြောရိုး ရိုးရာတစ်ခုသာ ဖြစ်တယ်လို့ ငြင်းပွား ချထားပြီး၊ စာပေ ရိုးရာ အများအပြားက အတွင်းစိတ် အခြေအနေတွေကို တိုက်ရိုက် ဖြစ်စေ ကောင်းမွန်စွာ ပြောပြလေ့ ရှိတယ်လို့ ဆိုထားတယ်။ ဒီအငြင်းပွားချက် အပြည့်အစုံကို လက်ခံမယ် မလက်ခံဘူး ဘာဖြစ်ဖြစ်၊ လက်တွေ့ဘက်က ချဉ်းကပ်နည်းကတော့ ခိုင်မာတယ်: ပြခြင်းကို ခြွင်းချက်တွေ ပါလာတတ်တဲ့ ခိုင်မာတဲ့ မူလ ပုံသေ ရွေးချယ်မှု အနေနဲ့သာ သတ်မှတ်ပါ၊ ဘယ်အခြေအနေမှာမဆို တစ်သမတ်တည်း ကိုက်ညီနေတဲ့ စည်းမျဉ်း အဖြစ်တော့ မသတ်မှတ်ပါနဲ့။ စာရေးဟန် ရိုးရာတွေက တစ်ခုနဲ့တစ်ခု မတူကြဘူး၊ "စာသားက ဆိုင်းငံ့ ဖော်ပြထားတယ်" ဆိုတာ "စာဖတ်သူ ဘယ်လူစားမျိုးကိုမဆို အမြဲတမ်း ပိုကောင်းတဲ့ စာရေးဟန်" လို့ ဆိုလိုတာ တော့ မဟုတ်ဘူး။

ပြန်ဖတ်ပြင်တဲ့ အချိန်မှာ

1. ပြောထားမိတဲ့ ခံစားချက် စကားလုံးတွေကို အရင် ရှာပါ: ခံစားမိတယ်၊ စိတ်တိုနေတယ်၊ စိုးရိမ်စွာ၊ ဝမ်းနည်းစွာ တို့လိုမျိုးနဲ့ သူ့ရဲ့ ဆွေမျိုး သားကောင်တွေ အားလုံး။
2. တွေ့ရတဲ့ တစ်ခုစီအတွက် ဆက်လက် မေးပါ: ဒါက စာဖတ်သူ ခံစားရမယ့် အချိန်တစ်ခု ဖြစ်နေလား။ ဟုတ်ရင် ကောက်ချက်ကို အထောက်အထားနဲ့ အစားထိုးပေးပါ။ မဟုတ်ဘူးဆိုရင် အဲ့ဒီမှာပဲ ချထားခဲ့ပါ၊ ချိတ်ဆက်တဲ့ အစိတ်အပိုင်းတွေကို ဖိသိပ်ပေးတာက ပြောပြခြင်းရဲ့ သီးသန့် အလုပ်ပါ။
3. မြင်သူကို စစ်ဆေးပါ။ ပြထားတဲ့ အသေးစိတ်တစ်ခုကိုလည်း ဇာတ်ကောင် တစ်ယောက်ယောက်က သတိထားမိဖို့ ဆက်နွယ်မှု ရှိနေဖို့ လိုအပ်နေတယ်၊ မြင်ထောင့် ပိုင်ရှင် မရှိတဲ့ အသေးစိတ်ကတော့ ပစ္စည်း စာရင်းဇယား သက်သက်သာ ဖြစ်နေတာပါ (head-hopping ကို ကြည့်ပါ)။
4. အချိုးအစားကို အသံထွက် ဖတ်ကြည့်ပါ။ ပြောပြချက် လုံးဝ မပါသလို ရှိတဲ့ စာမျက်နှာတစ်ရွက်က များသောအားဖြင့် ပြောပြချက် တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ထည့်သွင်းသင့်နေသား စာမျက်နှာပါ။

ဆက်စပ် အတတ်ပညာတွေ

လွတ်လပ်တဲ့ သွယ်ဝိုက်ပြောချက် (အဘိဓာန်) ကတော့ ပြခြင်းနဲ့ ပြောခြင်း နှစ်ခု အလယ်မှာ သွားဆုံတဲ့ ပုံစံပါ: ပုံပြင်ပြောချက်က ပြောပြတယ်၊ ဒါပေမယ့် ဇာတ်ကောင်ရဲ့ ကိုယ်ပိုင် စကားလုံးတွေနဲ့ ပြောပြတယ်။ Hemingway ရဲ့ ရေခဲတောင် သီအိုရီ (အဘိဓာန်) ကတော့ ဒီလို ချဉ်းကပ်မှု စိတ်ဆန္ဒကိုပဲ ဖွဲ့စည်းပုံ အဆင့်အထိ ယူသွားတာပါ: သိလျက်နဲ့ ချန်လှပ်ပါ၊ ချန်လှပ်ချက်က ရေပေါ် မျက်နှာပြင် အောက်ကနေ ဖိအားပေးပြီး ပေါ်ထွက်လာအောင် လုပ်ပေးပါ။ ခရမ်းရောင် စာရေးဟန် (အဘိဓာန်) ကတော့ အထောက်အထားတွေက အချိန်တစ်ခုကို အမှုထမ်းတာ မဟုတ်တော့ဘဲ ဖျော်ဖြေပြသရတာ သက်သက် ဖြစ်သွားရင် ပြခြင်းက ပြောင်းသွားတဲ့ ပုံစံပါ။