Tolkien ရဲ့ sub-creation နဲ့ secondary belief

စိတ်ကူးယဉ် စာရေးဆရာတွေ ဆက်လက် သုံးနေကျ ဝေါဟာရ အများစုက စာတမ်းတစ်ပိုဒ်ကနေ ဆင်းသက်လာတာပါ။ "On Fairy-Stories" မှာ (၁၉၃၉ ခုနှစ် ဟောပြောချက်အဖြစ် ပေးပြီး ၁၉၄၇ ခုနှစ်မှာ ထုတ်ဝေ) J.R.R. Tolkien က စာဖတ်သူတွေ ဘာကြောင့် မဖြစ်နိုင်တဲ့ နေရာတွေကို ယုံကြည်ကြလဲဆိုတဲ့ သီအိုရီတစ်ခုကို ရှင်းပြခဲ့တယ်။ သူက ဒီလုပ်ဆောင်ချက်ကို sub-creation (နောက်ဆက်တွဲ ဖန်တီးမှု) လို့ နာမည်ပေးပြီး၊ ဒါက ထုတ်ပေးတဲ့ နေရာကို Secondary World (ဒုတိယကမ္ဘာ) လို့ခေါ်ပြီး၊ စာဖတ်သူရဲ့ တုံ့ပြန်မှုကို Secondary Belief (ဒုတိယ ယုံကြည်မှု) လို့ ခေါ်တယ်။ ဒီဝေါဟာရ သုံးလုံးက ခေတ်မီဆန်တဲ့ ရောဂါ ရှာဖွေတဲ့ ကိရိယာတွေ အဖြစ် ဆက်ရှိနေတယ်: တီထွင်ထားတဲ့ ကမ္ဘာတစ်ခုက ဘာကြောင့် ခိုင်မာတဲ့ ခံစားရပြီး အခြားတစ်ခုက သင် မှီခိုလိုက်တဲ့ ခဏကစား ပျောက်သွားသလဲဆိုတာကို သူတို့က ရှင်းပြပေးတယ်။

Sub-creation ရဲ့ အဓိပ္ပာယ်

Tolkien ရဲ့ ဆွေးနွေးချက်ကတော့ ကမ္ဘာတစ်ခုကို တီထွင်ခြင်းက ဇာတ်လမ်းပေါ်မှာ ထည့်သွင်းထားတဲ့ အလှဆင်မှု မဟုတ်ဘူးဆိုတာပါ။ ဒါက သူ့ကိုယ်ပိုင် အခွင့်အရေးနဲ့ လုပ်တဲ့ ဖန်တီးမှုဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်တစ်ခုပါ၊ sub-creator (နောက်ဆက်တွဲ ဖန်တီးသူ) လို့ သူခေါ်တဲ့ စာရေးဆရာတစ်ယောက်က ဘာသာစကားနဲ့ လုပ်ဆောင်တာပါ။ နာမည်ကြီး ဖော်ပြချက်ကတော့ အောင်မြင်တဲ့ ဇာတ်လမ်းရေးဆရာက "သင့်စိတ်က ဝင်ရောက်နိုင်တဲ့ Secondary World တစ်ခုကို ဖန်တီးတယ်" ဆိုတာပါ။ အဲ့ဒီထဲမှာ ဇာတ်လမ်းက ပြောတာတွေက အရေးကြီးတဲ့ နည်းနဲ့ မှန်တယ်: "သင်က အဲ့ဒီထဲမှာ ရှိနေသရွေ့ သင်က ဒါကို ယုံကြည်တယ်။"

အကျိုးဆက် နှစ်ခု ဆက်လာတယ်။ ပထမ၊ ကမ္ဘာက နောက်ခံ မဟုတ်ဘဲ ဥပဒေတွေပါတဲ့ အရာဝတ္ထုတစ်ခုပါ၊ စာဖတ်သူရဲ့ စိတ်က တကယ့်ကို အထဲမှာ ရှိနေပြီး အားလုံးကို တိတ်တဆိတ် စစ်ဆေးနေတယ်။ ဒုတိယ၊ ဖန်တီးသူက ရလဒ်ကို ပိုင်တယ်။ ကမ္ဘာက တည်ငြိမ်ရင် sub-creator က သူ့ကိုယ်တိုင် ရယူထားတာပါ၊ ကမ္ဘာက ပျက်ရင်တော့ စာရေးဆရာရဲ့ ခိုင်းစေမှု ဘယ်လောက်ပဲ များများ စာဖတ်သူကို နေရာမှာ မထိန်းနိုင်ဘူး။

Secondary belief ပါ၊ suspended disbelief မဟုတ်ဘူး

ဒီစာတမ်းရဲ့ အသုံးဝင်ဆုံး လှုပ်ရှားမှုက သာမန် ဝေါဟာရကို ငြင်းပယ်တာပါ။ မယုံကြည်မှုကို ခေတ္တရပ်တန့်ထားခြင်း (suspension of disbelief) က "ဘာဖြစ်နေတာကို ဖော်ပြဖို့ ကောင်းတဲ့ စကားလုံး မဟုတ်ဘူး" လို့ Tolkien က ရေးတယ်။ တကယ့်ကို ဖြစ်တာကတော့ "ဇာတ်လမ်းရေးဆရာက အောင်မြင်တဲ့ 'sub-creator' တစ်ယောက်ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြတယ်"၊ ကမ္ဘာကိုယ်တိုင်က ယုံကြည်မှုကို ထုတ်ပေးတယ်။ စာဖတ်သူက သွားကျစ်ပြီး လိမ်ညာခံရဖို့ သဘောတူနေတာ မဟုတ်ဘူး၊ သူက ယုံနေတာပါ၊ သင် ထိုင်နေတဲ့ အခန်းကို ယုံသလိုမျိုးပါ။

ဒါက တာဝန်ကို ရွှေ့ပေးတယ်။ မယုံကြည်မှုက စာဖတ်သူရဲ့ ချွတ်ချက် မဟုတ်ဘူး၊ စတင်ချိန် အတိအကျ ရှိတဲ့ အတတ်ပညာဆိုင်ရာ ချွတ်ချက်တစ်ခုပါ:

မယုံကြည်မှု ပေါ်လာတဲ့ ခဏမှာ ဇာတ်အရသာ ပျက်သွားပြီ၊ မှော်ပညာ၊ ဒါမှမဟုတ် အနုပညာက ရှုံးသွားတယ်။

စာဖတ်သူက ရုတ်တရက် ပထမကမ္ဘာကို ပြန်ရောက်ပြီး ပျက်သွားတဲ့ ဒုတိယကမ္ဘာကို အပြင်ကနေ ကြည့်နေတယ်။ ကမ္ဘာတည်ဆောက်သူတိုင်းက ဖတ်ရှုသူဘက်ကနေ ဒီခံစားချက်ကို သိကြတယ်။ အတတ်ပညာကတော့ သင့်စာမျက်နှာရဲ့ ဘက်တွေမှာ စာဖတ်သူတွေကို ဒီအရသာ မတွေ့စေရန် လုပ်တာပါ။

တကယ့်ရှိမှုရဲ့ အတွင်းပိုင်း တစ်သမတ်တည်းရှိမှု

Secondary belief ကို ရစေတာက လက်တွေ့ကျမှု (realism) မဟုတ်ဘူး။ ဒါက Tolkien က "တကယ့်ရှိမှုရဲ့ အတွင်းပိုင်း တစ်သမတ်တည်းရှိမှု" (the inner consistency of reality) လို့ ခေါ်တာပါ: ဖန်တီးထားတဲ့ ကမ္ဘာက သူ့ကိုယ်ကိုယ် ကိုက်ညီနေတာပါ။ သူ့ကိုယ်ပိုင် ဥပမာက အနှိုင်းရောင်နေပါ။ "လူ့ဘာသာစကားဆိုတဲ့ ထူးခြားဆန်းပြားတဲ့ ကိရိယာကို အမွေဆက်ခံထားတဲ့ ဘယ်သူမဆို အနှိုင်းရောင်နေလို့ ပြောနိုင်တယ်။" ဘယ်သူမဆို စာလုံးတွေကို စာမျက်နှာပေါ်မှာ ထားနိုင်တယ်၊ ဒါပေမယ့် နေက ယုံကြည်စိတ်ချရလာတာ မဟုတ်ဘူး။ "အနှိုင်းရောင်နေက ယုံကြည်စိတ်ချရမယ့်၊ Secondary Belief ကို အမိန့်ပေးနိုင်တဲ့ Secondary World တစ်ခုကို ဖန်တီးဖို့" က သူ့ဝေါဟာရအရ "မြားလို အတတ်ပညာ" တစ်မျိုး လိုအပ်တယ်: မဖြစ်နိုင်တာကို ကိုက်ညီအောင် လုပ်ဖို့ အလုပ်နဲ့ စဉ်းစားမှု သုံးစွဲခြင်းပါ။

အနှိုင်းရောင်နေ စမ်းသပ်ချက်ကတော့ ထိန်းသိမ်းသင့်တဲ့ အရာပါ။ သင့်ကမ္ဘာမှာ လတစ်လုံး နှစ်လုံး၊ လမ်းလျှောက်တဲ့ ရဲတိုက်တွေ၊ ပြန်ရှင်တဲ့ သူတွေ ရှိနိုင်တယ်၊ မဖြစ်နိုင်တာတွေက တစ်ခုနဲ့တစ်ခု ချိတ်လက်နေရင် ဘာမှ ယုံကြည်မှု ကုန်စေမှု မရှိဘူး။ ဖြတ်တောက်မှုနဲ့ ပြင်ဆင်လို့ မရတာက ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်နေမှုပါ: အခန်း ၃ မှာ ချက်ချင်း ရွှေ့ပြောင်းလို့ မရဘူးလို့ ပြောထားပြီး အခန်း ၃၀ မှာ လိုအပ်နေတဲ့ ကမ္ဘာတစ်ခုက မဖြစ်နိုင်တဲ့ ကမ္ဘာ ရှုံးနေတာ မဟုတ်ဘူး။ တစ်သမတ်တည်း မရှိတဲ့ ကမ္ဘာ ရှုံးနေတာပါ (Magic A is Magic A မှာ ဒီနိယာမရဲ့ ခေတ်သစ် ဖော်ပြချက်ကို ဖတ်ပါ၊ Sanderson ရဲ့ ဥပဒေသတွေ မှာ အဲ့ဒီ အမြင်ရဲ့ ဒီဇိုင်းဘက်က ဗားရှင်းကို ဖတ်ပါ)။

ပထဝီဝင်၊ သမိုင်းကြောင်းနဲ့ နာမည်တွေက ဇာတ်အရသာကို သယ်ဆောင်တယ်

စာဖတ်သူက သင့်ရဲ့ ဒဿနိကဗေဒကို စစ်ဆေးလို့ မရဘူး။ သူတို့က မျက်နှာပြင်တွေကို စစ်ဆေးနိုင်တယ်: နေရာတွေက အချင်းချင်း ဘယ်နေရာမှာ ရှိလဲ၊ ခရီးသွားရတာ ဘယ်လောက် ကြာလဲ၊ ဘယ်သူက ဘာကို အုပ်ချုပ်လဲ၊ အရာတွေကို ဘာလို့ ခေါ်ကြလဲ။ ဒါကြောင့် မတစ်သမတ်တည်းရှိမှုတွေက အတိအကျ ဒီနေရာတွေမှာ စုလာတာပါ။ အနှိုင်းရောင်နေက ရပါတယ်၊ အခန်းကြီးမှာ မြို့တော်ကနေ သီတင်းပတ်နှစ်ပတ် ကွာတဲ့ ရွာက ဒီအခန်းမှာ နှစ်ရက်ပဲ ကွာနေတာကတော့ မရဘူး။ နာမည်တွေကလည်း အတူတူ အလေးချိန် သယ်ဆောင်တယ်။ ကိုက်ညီတဲ့ နာမည်ပေးစနစ်က ကမ္ဘာက ဇာတ်လမ်း မရေးခင်ကတည်းက ရှိနေတယ်ဆိုတာကို စာဖတ်သူကို ပြောတယ်၊ ကျပန်း ပေးထားတဲ့ နာမည်တွေကတော့ ဒီအခွင့်အရေးအတွက် ကြိုပြင်ဆင်ထားတယ်လို့ ပြောတယ်။

ဝတ္ထု အတိုင်းအတာမှာ ဒီမျက်နှာပြင်တွေက အလေးချိန် ထမ်းစေတယ်။ အပိုင်း ၁ မှာ တီထွင်ထားတဲ့ တောတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့တာက အပိုင်း ၅ မှာ နာမည်ပေးထားတဲ့ နေရာ လေးဆယ်၊ ပြက္ခဒိန်တစ်ခုနဲ့ မင်းမျိုးမင်းနွယ် တစ်ခု ဖြစ်လာတယ်၊ အခန်းသစ်တိုင်းက သူတို့ အားလုံး ဆက်ပြီး သဘောတူနေသေးလားဆိုတဲ့ မေးခွန်းကို ပြန်ဖွင့်တယ်။ တစ်နည်းပြောရရင် sub-creation က ကမ္ဘာတည်ဆောက်ခြင်း အဆင့်ရဲ့ လုပ်ငန်း မဟုတ်ဘူး။ ဇာတ်လမ်း လည်ပတ်သရွေ့ ထိန်းသိမ်းရမဲ့ စည်းကမ်းတစ်ခုပါ။

ဇာတ်လမ်းတွဲ အရှည်အတိုင်းအတာမှာ sub-creation

ဇာတ်လမ်းတွဲနဲ့ ဝက်ဘ်ဇာတ်လမ်းတွဲ ရေးဆရာတွေက သူတို့ရဲ့ sub-creation ကို အများသိ်ု ထုတ်ကြတယ်၊ တစ်ပိုင်းချင်းစီ၊ စာဖတ်သူက အခန်း ၃၀ ကို မတွေ့ခင် အခန်း ၃ ကို ပြင်ဖို့ အခွင့်အလမ်း မရှိဘဲ။ Tolkien ရဲ့ ရှုံးနိုင်တဲ့ ပုံစံက ဒါကြောင့် သီအိုရိသက်သက် အန္တရာယ် မဟုတ်ဘူး၊ အပတ်စဉ်လိုင်း အန္တရာယ်ပါ: ရှင်းပြချက် မပါတဲ့ ဆန့်ကျင်ဘက်တစ်ခုက ပြန်ရုပ်သိမ်းလို့မရတဲ့ နေရာမှာ ထုတ်ဝေထားတဲ့ ဇာတ်အရသာ ပျက်စေတဲ့ ဖြစ်ရပ်တစ်ခုပါ၊ စာဖတ်သူတွေကလည်း သူဖော်ပြခဲ့သလိုပဲ၊ ကမ္ဘာကနေ ပြင်ပကျသွားတဲ့ ခံစားချက်အဖြစ်ပဲ ခံစားကြတယ်။ ခုနှိမ်းစနစ်တွေက ငြိုင့်ငယ်ပေမယ့် ထိရောက်တယ်။ သတ်မှတ်တဲ့အခါ စည်းမျဉ်းတွေကို ရေးမှတ်ပါ၊ နာမည်တွေနဲ့ ရက်စွဲတွေကို တစ်နေရာတည်းမှာ ထားပြီး၊ ပေါ်လွင်တဲ့ ဆန့်ကျင်ဘက်တိုင်းကို ရည်ရွယ်ပြီး ချမှတ်ရမယ့် ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခု အဖြစ် ယူဆပါ (ဇာတ်လမ်းမှတ်တမ်းကျမ်း နဲ့ ကန်နွန် ကို ကြည့်ပါ)။

Sub-creator က စာရေးဆရာပါ

Tolkien ရဲ့ သီအိုရီထဲက အပိုင်းတစ်ခုက ရေးသားရေး ကိရိယာတွေ ဘယ်လို လုပ်သင့်လဲဆိုတာကို တိုက်ရိုက် ပြောဆိုလို့ရတယ်။ Secondary World က သူ့ရဲ့ တစ်သမတ်တည်းရှိမှုနဲ့ ယုံကြည်မှု ရစေတဲ့ ဖန်တီးခံထားရတဲ့ အရာတစ်ခု ဖြစ်ရင်၊ ဖန်တီးသူရဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်က သူ့အထဲမှာ တစ်ခုတည်းသော အာဏာပါ။ Kanonara က ဒီအခြေခံအပေါ်မှာ တည်ဆောက်ထားတာပါ: နေရာတွေ၊ စည်းမျဉ်းတွေ၊ အချိန်ကြောင်းတွေနဲ့ နာမည်တွေက သက်သေပါတဲ့ မှတ်တမ်းတွေပါ၊ အခန်း သုံးသပ်ချက်က ထပ်ဖြည့်စရာတွေကို အကြံပြုပြီး ဆန့်ကျင်ဘက်တွေကို အမှတ်အသားတပ်တယ်၊ စာရေးဆရာရဲ့ အတည်ပြုချက် မရဘဲ ဘာမှ ကန်နွန် မဖြစ်ဘူး။ ကိရိယာရဲ့ အလုပ်ကတော့ တိတ်တဆိတ် ကမ္ဘာကို ပြင်တဲ့ ဆန့်ကျင်ဘက်ပါ။ ကမ္ဘာရဲ့ တစ်သမတ်တည်းရှိမှုကို မြင်သာအောင် ထိန်းပေးပြီး sub-creator က ဇာတ်အရသာကို ဆက်ကိုင်ထားနိုင်အောင် လုပ်ပေးတာပါ။