Archetype (မူရင်း ပုံစံ)

Archetype (မူရင်း ပုံစံ) ဆိုတာ အခြားပုံစံတွေက ကူးယူကြတဲ့ မူရင်း ပုံစံပါ။ ဆောင်းပါးရဲ့ စာပေဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်မှာ "စာပေ၊ ပန်းချီ (သို့) ဒဏ္ဍာရီထဲမှာ အထပ်ထပ် ပြန်ပေါ်လာတဲ့ သင်္ကေတ (သို့) အကြောင်းအရာ" ဆိုတာပါ၊ ဒါ့အပြင် အခြား ဖော်ပြချက်တွေက ကူးယူ၊ အတုပြု (သို့) ပေါင်းစည်းကြမယ့် prototype (မူပုံစံ) ဆိုတဲ့ ပိုကျယ်တဲ့ အဓိပ္ပာယ်လည်း ပါတယ်။ ဒီစကားလုံးက ဂရိ archétypos၊ "ပထမဆုံး ပုံခွင်ခံရတဲ့" ကနေ ၁၅၄၀ ပြည့်လွန် နှစ်တွေမှာ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဆီ ဝင်လာခဲ့တာပါ။ ဒီနေ့ ရေပန်းစားနေမှုကတော့ ဆွစ်စိတ်ရောဂါ ဆရာဝန် Carl Jung ဆီကနေ လာတယ်၊ သူက ၁၉၁၉ ခုနှစ် ဝန်းကျင်မှာ archetype တွေကို လူသားတွေ အားလုံး မျှဝေထားတဲ့ အသိမြင်မတ်နေတဲ့ စိတ်ဘက် (collective unconscious) ထဲက အကြောင်းအရာတွေအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး၊ မွေးရိုးဖြင့် ပါလာတဲ့ အနှံ့အပြား အမျိုးအမျိုး ကိုက်တဲ့ မူပုံစံတွေလို့ ဖော်ပြခဲ့တယ်၊ Plato ရဲ့ ပုံသဏ္ဌာန် သီအိုရီကို ရှင်းပြတဲ့ နောက်ထပ် ပုံစံတစ်မျိုးလို့ပါ ဆိုတယ်၊ သူ့ရဲ့ အဓိက ပုံစံတွေမှာ anima နဲ့ animus၊ self၊ shadow နဲ့ persona တို့ ပါဝင်တယ်။

စာရေးဆရာတွေကတော့ ဒီစကားလုံးကို ဆောင်းပါး သယ်ဆောင်ထားတဲ့ စာပေအတတ်ပညာ အဓိပ္ပာယ်နဲ့ အများဆုံး သုံးကြတယ်: ဇာတ်လမ်းတွေ ပြန်လည်ရောက်လာတဲ့ အခန်းကျိုးနဲ့ ပုံသဏ္ဌာန်တွေ။ Archetype အခြေခံ ဝေဖန်ခြင်းက စာပိုဒ်တစ်ခုရဲ့ အဓိပ္ပာယ်က ယဉ်ကျေးမှုနဲ့ စိတ်ပညာဆိုင်ရာ ဒဏ္ဍာရီတွေက ပုံဖော်ထားတယ်၊ archetype တွေက လက်ရာတစ်ခုကို အများပြည်သူ လက်ခံအောင် အနိုင်ရပေးတယ်၊ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ စာဖတ်သူတွေက သူတို့ရဲ့ လူမှုယဉ်ကျေးမှု နောက်ခံကနေ ဒီပုံစံကို ကြိုသိထားလို့ပါ။ ဆောင်းပါးရဲ့ ဥပမာတွေမှာ ရှာဖွေခန်း (quest) နဲ့ ကောင်းကင်သို့ တက်ခြင်းလို အကြောင်းအရာတွေ၊ သူရဲကောင်းနဲ့ လှည့်စားသမားကနေ သူတော်စင်နဲ့ အသက်စွန့်သူအထိ ဇာတ်ကောင် အမျိုးအစားတွေ၊ Christopher Booker ရဲ့ The Seven Basic Plots (အခြေခံကျတဲ့ ဇာတ်ကြောင်း ခုနှစ်မျိုး) လို ဇာတ်လမ်း archetype တွေပါ ပါဝင်တယ်။ ဒီအဘိဓာန်မှာတော့ သားသမီးများ ပြည့်နေတယ်: Trickster (လှည့်စားသမား ဇာတ်ကောင်) နဲ့ Everyman (သာမန်လူ ဇာတ်ကောင်) က ဇာတ်ကောင် archetype တွေ၊ Byronic hero (မှောင်မိုက် သူရဲကောင်း) က သူရဲကောင်းရဲ့ နာမည်တပ် ပုံကွဲတစ်ခု၊ Foil (မှန်ပုံရိပ် ဇာတ်ကောင်) ကတော့ ခြားနားမှု အလုပ်လုပ်ဖို့ သုံးတဲ့ archetype တစ်ခုပါ၊ ပုံသေ ဇာတ်ကောင် ဆိုတာကလည်း ဒီပုံစံရဲ့ ရိုးရာက သတ်မှတ်ထားတဲ့ သေချာတဲ့ ပုံကောင် အဆင့်ပါ။