Stock character (ပုံသေ ဇာတ်ကောင်)

Stock character (ပုံသေ ဇာတ်ကောင်) ဆိုတာ "ဇာတ်လမ်းတွေ များစွာအနှံ့ (သို့) ဇာတ်လမ်းပြောခြင်း ရိုးရာ (သို့) သဘောဓလေ့ တစ်ခုရဲ့ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ်" ပရိသတ်တွေက သိမြင်နိုင်တဲ့ ဇာတ်ကောင် အမျိုးအစားပါ၊ ဝတ္ထုနဲ့ ပြဇာတ်ကနေ ရုပ်မြင်သံကြားနဲ့ ရုပ်ရှင်အထိ မည်သည့် မီဒီယာမဆို ဖြစ်နိုင်ပြီး၊ အသက်အရွယ်၊ လူမှုအဆင့်အတန်းနဲ့ အမူအကျင့်တွေ အနှံ့ ကျယ်ဝန်းတယ်: Damsel in distress (ကယ်တင်ဖို့ စောင့်နေရတဲ့ အမျိုးသမီး) နဲ့ Prince Charming၊ သူရဲကောင်းစွန့်စားသမား (knight-errant) နဲ့ မင်းမူနတ်ဆိုး (witch) တို့ပါ။ Archetype (မူရင်း ပုံစံ) နဲ့ ချိတ်ဆိုက်လိုက်ရင် ဆောင်းပါးက ခွဲခြားချက်ကို မျိုးရိုးအားဖြင့် မဟုတ်ဘဲ အသေးစိတ် အကြမ်းအတမ်းအားဖြင့် ဆွဲပြတယ်: ဖွင့်ဆိုချက်မှာ ဒီအမျိုးအစားကို ဇာတ်ကောင် archetype လို့လည်း ခေါ်လို့ရတယ်လို့ ဖော်ပြပြီး၊ ဆက်လုပ်ပြီးတော့ ဒီစကားလုံးတွေက တစ်ခုပေါ်တစ်ခု အစားထိုး သုံးလို့မရတဲ့ စကားလုံးတွေ မဟုတ်ဘူးလို့ မခံနိုင်အောင် ဆိုတယ်၊ ဥပမာတွေက ဘာကြောင့်လဲဆိုတာ ပြတယ်၊ အခြေခံ archetype က ကျယ်ဝန်းတဲ့ အခန်းကျိုးကို နာမည်ပေးတယ် (သူရဲကောင်း၊ ခေါင်းဆောင်မိဘပုံစံ)၊ stock character ကတော့ ရိုးရာတစ်ခုက သတ်မှတ်ပြီးသား သေချာတဲ့ ပုံကောင်ကို နာမည်ပေးတယ် (damsel in distress၊ ဉာဏ်ရှိတဲ့ ရူး)။ နှစ်ခုလုံးကတော့ အသားပြည့်ပြီး စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းတဲ့ ဇာတ်ကောင်တွေ ဖန်တီးဖို့ စာရေးဆရာတွေ တည်ဆောက်တဲ့ ကုန်ကြမ်းတွေပါ၊ stereotype နဲ့ cliché တို့ကတော့ ဆောင်းပါးက ညံ့ဖျင်းတဲ့ စာရေးမှု (သို့) တိမ်သွားတဲ့ စဉ်းစားမှုအောက်မှာ မှတ်တမ်းတင်ထားတဲ့ ယိမ်းပျက်သွားတဲ့ ပုံစံတွေပါ။ ဆောင်းပါးပေးတဲ့ သမိုင်းကတော့ ရှေးခေတ်ကနေ ဆင်းသက်လာတဲ့ လိုင်းတစ်ကြောင်းတည်း မဟုတ်ဘဲ ရိုးရာတွေရဲ့ တပွေဆန်ခန်းပါ: alazon (ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် လိမ်နေတဲ့ ကြွားလုံးတက် အတုသမား) နဲ့ လိုက်ဘက်က eiron (ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် နှိမ့်ချပြီး လျှော့ပြောတတ်သူ)၊ The Troublesome Reign ထဲက ငိုကြွေးနေတဲ့ အမျိုးသမီး၊ ကိုလိုနီနယ်ခြားနယ်စပ်က ကျောင်းဆရာမ (schoolma'am) (ဩစတြေးလျနဲ့ အမေရိကန် စာပေနဲ့ ရုပ်ရှင်ရဲ့ ပုံသေ ဇာတ်ကောင်၊ ရိုင်းတဲ့ သူရဲကောင်းအတွက် စံပြုတဲ့ Foil (မှန်ပုံရိပ် ဇာတ်ကောင်)၊ Boston အိမ်ထောင်မပြု အမျိုးသမီးကြီး၊ စိတ်ကောင်းကြီးတဲ့ ပြည့်တန်ဆာမ၊ ကြာရှည်ခံနေရတဲ့ လယ်သမားရဲ့ မိမ)၊ နဲ့ အမေရိကန် ရုပ်ရှင်က ဆယ်စုနှစ်အလိုက် ပုံစံတွေ ပြန်သတ်မှတ်တာ (ဆေးလိပ်ရောင်း မိန်းကလေးတွေနဲ့ ရေခဲရောင်းတဲ့ သူတွေက အိတ်လွယ် မိန်းမကြီးတွေအဖြစ် အစားထိုးခံရတာ)၊ ရုပ်မြင်သံကြားရဲ့ တင်းကျပ်တဲ့ အချိန်ဇယားတွေက ရုပ်ရှင်ရဲ့ ပုံစံတွေကို တစ်ကွက်တည်း ချေးယူသုံးတာတွေပါ။

ဝတ္ထုရေးဆရာတွေအတွက် stock character က ကြိုစုဆောင်းထားတဲ့ အသိအမှတ်ပြုမှုပါ: သူတို့ရဲ့ တန်းစဉ်အစုတစ်ခုက အမျိုးအစားတစ်ခုကို အမှတ်အသားပြုတယ်၊ သူရဲကောင်းစွန့်စားသမား ပေါင်း မင်းမူနတ်ဆိုး ဆိုရင် နတ်သမီးပုံပြင် (သို့) စိတ်ကူးယဉ်အဖြစ် ဖတ်ရတယ်၊ ပရိသတ်က ပုံကောင်နဲ့ သူ့ရဲ့ ရည်ရွယ်ချက်တွေကို ကြိုသိပြီးသားလို့ ဇာတ်လမ်းက မိတ်ဆက် မလိုဘဲ ရှေ့သွားနိုင်တယ်။ Dwight V. Swain ရဲ့ စည်းမျဉ်းကတော့၊ ဆောင်းပါးအရ၊ ဇာတ်ကောင်အားလုံးက stock character တွေအဖြစ်နဲ့ စတင်ပြီး ဇာတ်ကြောင်း လိုအပ်သလောက်သာ အသားပြည့်အောင် လုပ်တာပါ၊ အတတ်ပညာက ဘယ်အထိ အသားပြည့်အောင် လုပ်မလဲနဲ့ ဘယ်အချိန် ပုံပျက်အောင် လှည့်မလဲ ရွေးချယ်တာပါ၊ အမျိုးအစားပေါ်မှာ တည်ဆောက်ထားတဲ့ မျှော်လင့်ချက်တွေကို စောင့်ဆို့စိတ်လှုပ်ရှားမှု၊ သရော်မှု (သို့) ဇာတ်ကြောင်း လှည့်စားချက်အဖြစ် ပြောင်းလို့ရတယ်၊ ၂၀၀၀ ပြည့်လွန် ဇာတ်ညွှန်းရေးသူတွေက stock character လို့ ထင်ရတဲ့ ဇာတ်ကောင်တွေကို အမျိုးအစားနဲ့ ဆန့်ကျင်ဘက် လုပ်စေခဲ့သလိုပါ၊ ဇာတ်ကောင်တစ်ယောက်ကို stock အဖြစ်ပဲ ထားခဲ့ရင်တော့ stereotype ဆီ ယိမ်းသွားတယ်။ ဒီအဘိဓာန်ကတော့ ဒီဇာတ်ကောင်တွေနဲ့ ပြည့်နေတယ်: Everyman (သာမန်လူ ဇာတ်ကောင်)၊ Femme fatale (သေစေနိုင်တဲ့ အမျိုးသမီး) နဲ့ Mad scientist (ရူးနွမ်း သိပ္ပံပညာရှင်) တို့က သူတို့ကိုယ်သူတို့ stock character တွေလို့ တိုက်ရိုက် မိတ်ဆက်ကြတယ်၊ Trickster (လှည့်စားသမား ဇာတ်ကောင်) ရဲ့ စာမျက်နှာကတော့ ခေတ်သစ် ပုံစံကို ဇာတ်ကောင် archetype လို့ ခေါ်တယ်၊ စကားလုံး နှစ်လုံးလုံးက နေရာတစ်ခုတည်းကိုပဲ ညွှန်ပြနေကြတယ်။ အမျိုးအစား ကိုယ်တိုင်ကတော့ လွတ်လပ်စွာ ပြန်သုံးလို့ရတဲ့ အရာပါ: အမေရိကန် တရားရုံးတွေက Nichols v. Universal Pictures (၁၉၃၀) မှာ မူပိုင်ခွင့်ကို stock character တွေရဲ့ လက္ခဏာရပ်တွေအထိ မတိုးစေနိုင်ဘူးလို့ ဆုံးဖြတ်ခဲ့တယ်။ အသိအမှတ်ပြုမှုက ပေးထားတဲ့ အရာ၊ အသားပြည့်အောင် လုပ်ရမယ့်အလုပ်ကတော့ စာရေးသူဘက်မှာပါ။