Freytag ရဲ့ ပီရာမစ်

Freytag ရဲ့ ပီရာမစ် (Freytag's pyramid) ကတော့ ဂျာမန် ပြဇာတ်ရေးဆရာနဲ့ ဝတ္ထုရေးဆရာ Gustav Freytag ရဲ့ အက်တုပင် ပြဇာတ် လေ့လာမှု Die Technik des Dramas (၁၈၆၃) ကနေ လာတဲ့ ဒရမ်မာတစ် ဖွဲ့စည်းပုံ မော်ဒယ်ပါ။ ပီရာမစ် ပုံအဖြစ် ဆွဲထားပြီး သူ့ အစိတ်အပိုင်းတွေက "နိဒါန်း၊ တက်လမ်း၊ အထွတ်အထိပ်၊ ပြန်ဆင်းလမ်း (သို့) ကျဆင်းလမ်းနဲ့ ကပ်ဆိုး" တွေ အစဉ်အလိုက် ဖြစ်တယ်၊ အထွတ်အထိပ် ထိပ်ဆုံးကို တက်ပြီး ကပ်ဆိုးဆီ ဆင်းတယ်၊ ခေတ်ပေါ် စာရင်းတွေကတော့ အဆင့်တွေကို နောက်ခံ ဖော်ပြချက်၊ တက်လာမယ့် ဖြစ်ရပ်များ၊ အထွတ်အထိပ်၊ ကျဆင်းမှုနဲ့ ဇာတ်သိမ်း ဆိုပြီး နာမည်ပြန်ပေးကြတယ်။ Freytag က အပိုင်းတွေအကြားမှာ ခဏတာ သုံးခုကိုပါ ချထားခဲ့တယ်: နောက်ခံ ဖော်ပြချက်ရဲ့ နောက် ချက်ချင်း စတင်ပြီး တက်လာမယ့် ဖြစ်ရပ်များကို တည်ဆောက်ပေးတဲ့ ထွက်ခွာသွားတဲ့ စွမ်းအင် (exciting force) က မဖြစ်မနေ လိုတယ်၊ ကျရောက်ကြောင်း စွမ်းအင် (tragic force) နဲ့ နောက်ဆုံး စိတ်ဆန့်ချုပ်မှုရဲ့ စွမ်းအင် (force of final suspense) ကတော့ ရွေးနိုင်တယ်။ ဒီမော်ဒယ်က နောက်ပိုင်း လိုက်တဲ့ သုံးပိုင်းနဲ့ ငါးပိုင်း ဖွဲ့စည်းပုံတွေရဲ့ အခြေခံကို ချထားပေးခဲ့ပြီး၊ သူ့ ထွက်ခွာသွားတဲ့ စွမ်းအင်က ဇာတ်ကွက် စတင်စေတဲ့ ဖြစ်ရပ်ရဲ့ တိုက်ရိုက် ဘိုးဘေးပါ။

ဝတ္ထုရေးဆရာတွေအတွက် ဒီပီရာမစ်က နောက်ပိုင်း ပုံစံတွေ အားလုံးရဲ့ နောက်ကွယ်က ပုံဆွဲချက်ပါ: သုံးပိုင်း ဖွဲ့စည်းပုံက သူ့ ပုံပန်းကို အမွေဆက်ခဲ့တယ်၊ သူ့ စောင်းနှမ်းကတော့ ဒီအဘိဓာန်ရဲ့ တက်လာမယ့် ဖြစ်ရပ်များ၊ ကျဆင်းမှု (falling action) နဲ့ ကျဆင်းမှုနဲ့ ဇာတ်သိမ်း (denouement) တွေကို ပေးတယ်။ Freytag က မော်ဒယ်ကို Shakespeare ရဲ့ ပြဇာတ်တွေကို ဥပမာအဖြစ် သုံးပြီး တည်ဆောက်ခဲ့တာပါ၊ ဝေဖန်မှုကတော့ အစောပိုင်းကတည်းက လာခဲ့တယ်: Georges Polti က ၁၈၉၅ မှာ Freytag ရဲ့ တစ်ခုတည်းရှိတဲ့ ဖွဲ့စည်းပုံအစား ဇာတ်ကွက် ပုံစံ မျိုးများကို အကြံပြုခဲ့တယ်။ ဇာတ်လမ်းတွဲ ရေးသူတွေအတွက် အသုံးဝင်တဲ့ သင်ခန်းစာက ချမ်းသာစွာ တူညီမှုပါ။ ထိပ်ဆုံးရဲ့ နောက်က ဆင်းတဲ့ ပိုင်းကို တက်တဲ့ ပိုင်းလောက်ပဲ ကြိုတင် စီစဉ်ဖို့ လိုအပ်တယ်။ ပြဇာတ် ဖွဲ့စည်းပုံ (dramatic structure) ကို ကြည့်ပါ။