Fantasy ကမ္ဘာတစ်ခုကို ဘယ်လို တည်ဆောက်မလဲ

Fantasy ကမ္ဘာတစ်ခုကို ဘယ်လို တည်ဆောက်မလဲ။ ဒါက ဒီအတတ်ပညာရဲ့ ထိပ်ဆုံး မေးခွန်းပါ၊ ဒီ catalog ရဲ့ worldbuilding အုပ်စုကတော့ ဒီနေ့အထိ အစွန်းအထင်းတွေမှာသာ ဖြေခဲ့တယ်: မှော်ပညာ၊ အဖွဲ့အစည်းတွေ၊ မြေပုံတွေနဲ့ စည်းမျဉ်း မှတ်တမ်းကို သီးသန့် လမ်းညွှန်တွေက ဖုံးထားတယ်၊ ပင်မတံခါးကတော့ ဘယ်ဟာကမှ မဖြစ်သေးဘူး။ ဒီလမ်းညွှန်က အဲ့ဒီတံခါးပါ။ worldbuilding ဆိုတာ ဘာလဲ၊ ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ်က ကမ္ဘာကို ဘယ်လောက် တကယ့်ကို လိုလဲ၊ ကမ္ဘာတစ်ခုရဲ့ စည်းမျဉ်း အများစုကို ထုတ်ပေးတဲ့ စနစ် လေးခုနဲ့ ပြီးစအလုပ်ရဲ့ တကယ့် ရည်ရွယ်ချက်က ဘာလဲဆိုတာတွေကို ဖုံးထားတယ်။ နက်ရှိုင်းတဲ့ အစိတ်အပိုင်းတွေကို သီးသန့် လမ်းညွှန်တွေက လုပ်ထားပြီး၊ ဒီစာမျက်နှာက သူတို့ဆီ လမ်းပြတယ်။

အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက်ကနေ စပါ၊ သူက အလုပ်ကို သတ်မှတ်ပေးလို့ပါ။ Wikipedia ရဲ့ worldbuilding ဆောင်းပါးက ရိုးရိုးလေး ဖွင့်တယ်: worldbuilding ဆိုတာ "စိတ်ကူးယဉ် စာပေမှာ နေရာခင်း (သို့) ကမ္ဘာတစ်ခု တီထွင် တည်ဆောက်တဲ့ လုပ်ငန်းစဉ်" ပါ၊ သူ့သမိုင်း၊ ပထဝီဝင်၊ ဂေဟဗေဒနဲ့ ယဉ်ကျေးမှုတွေက ညီညီညွတ်ညွတ် ရှိအောင် ပြုလုပ်ထားတယ်။ ဒီစာကြောင်းထဲက စကားလုံး နှစ်လုံးက အတတ်ပညာရဲ့ အလေးချိန်ကို သယ်ထားတယ်။ လုပ်ငန်းစဉ်: ကမ္ဘာတစ်ခုက မြင်ကွင်းတစ်ခုထဲက လက်ခံရတာ မဟုတ်ဘဲ ရည်ရွယ်ချက်ရှိတဲ့ အဆင့်တွေနဲ့ တည်ဆောက်ခံရတာပါ။ နေရာခင်း: ကမ္ဘာက ဇာတ်လမ်းတွေ အတွင်းမှာ ဖြစ်ပေါ်ဖို့ ရှိတာပါ။ Game design ကလည်း၊ ဆောင်းပါးရဲ့ မှတ်ချက်အရ၊ အချက်ကို ထင်ရှားစေတယ်: အဲ့ဒီနေရာမှာ ရည်ရွယ်ချက်က "ဇာတ်လမ်းတစ်ခုအတွက် အကြောင်းအရာကို ဖန်တီးတာ" ပါ။

ဒုတိယကမ္ဘာ

ဒီအားလုံးရဲ့ အောက်ခံ အယူအဆက Tolkien ရဲ့ ဖြစ်တယ်။ "On Fairy-Stories" စာတမ်းထဲမှာ သူက အောင်မြင်တဲ့ ဇာတ်လမ်းဖန်တီးသူက "သင့်စိတ်က ဝင်ရောက်နိုင်တဲ့ ဒုတိယကမ္ဘာတစ်ခုကို ဖန်တီးတယ်" လို့ ဆိုခဲ့ပြီး၊ အဲ့ဒီကမ္ဘာရဲ့ အတွင်းမှာ စာဖတ်သူရဲ့ ယုံကြည်မှုက သဘောမတူညီဘဲ ခံယူရတာ မဟုတ်ဘူး၊ စစ်စစ် ယုံကြည်မှုပါ: "သင်က အဲ့ဒီကမ္ဘာအတွင်းမှာ ရှိနေသရွေ့ သင် ယုံကြည်နေတာပါ။" အဲ့ဒီ ယုံကြည်မှုကို ရအောင် လုပ်ပေးတာက ကမ္ဘာရဲ့ လက်တွေ့ဘက်နဲ့ တူနေမှု မဟုတ်ဘူး။ အဲ့ဒါက Tolkien က "တကယ့်ကိုရဲ့ အတွင်းပိုင်း တစ်သမတ်တည်ရှိမှု" လို့ ခေါ်တဲ့ အချက်ပါ: တည်ဆောက်ခံရတဲ့ ကမ္ဘာက သူ့ဘာသာ သူနဲ့ ကိုက်ညီနေခြင်းပါ။ ကိုက်ညီမှု ပျက်သွားတဲ့အခါမှာတော့ စာဖတ်သူက ကမ္ဘာကနေ ထွက်ကျသွားတယ်: "မယုံနိုင်စိတ် ပေါ်လာတဲ့ ခဏချင်းပဲ၊ ကျိန်စာက ပျက်သွားတယ်။"

တည်ဆောက်သူတစ်ယောက်အတွက် အကျိုးဆက် နှစ်ခု လိုက်လာတယ်။ သင့်ကမ္ဘာက လိုသလို မဖြစ်နိုင်စေကြောင်း ဖန်တီးနိုင်တယ်၊ လနှစ်လုံး၊ လမ်းလျှောက်တတ်တဲ့ ရဲတိုက်တွေ၊ ပြန်ရှင်စေတဲ့ မှော်ပညာ၊ စာဖတ်သူတွေက အဲ့ဒီ အားလုံးကို လက်ခံကြမယ်၊ ဘာမှမဆို ဆန့်ကျင်နေတာ မရှိစေကြောင်းသာ ဖြစ်ရတယ်။ ဒုတိယအချက်၊ ကမ္ဘာက ဇာတ်လမ်းရဲ့ နောက်ခံ ပုံကြမ်း မဟုတ်ဘူး: စာဖတ်သူရဲ့ စိတ်က ကမ္ဘာအတွင်းမှာ ရှိနေပြီး တိတ်တဆိတ် စစ်ဆေးနေခဲ့တာပါ။ Tolkien ရဲ့ sub-creation က ဒီစာတမ်းနဲ့ သူ့ရဲ့ ဝေါဟာရတွေကို အပြည့်အစုံ ဖွင့်ပြတယ်၊ ဒီလမ်းညွှန်ရဲ့ ကျန်အပိုင်းက အငြင်းပွားချက်တူတူရဲ့ လက်တွေ့ဘက်ပါ။

ဇာတ်လမ်း လိုတာလောက်ပဲ တည်ဆောက်ပါ

worldbuilding အသစ် လုပ်သူတွေရဲ့ ပထမအမှားက ပိုတည်ဆောက်တာပါ: နေရာ ခြောက်ဆယ် နာမည်တပ်ထားတဲ့ တိုက်ကြီး မြေပုံ၊ တီထွင်ထားတဲ့ ကိုးကွယ်မှု အယူအဆ သုံးခုနဲ့ နှစ်တစ်သောင်း အချိန်ကြောင်း၊ ဒါတွေ အားလုံးက နေရာ ငါးခု သွားရတဲ့၊ နတ်ဘုရား တစ်ဆူနဲ့တွေ့ရတဲ့ ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ်အတွက် သာ ဖြစ်တယ်။ အတတ်ပညာ သဘောတူညီချက်က ဖြေရှင်းချက်ကို ရေခဲတောင် နည်းဥပဒေ (iceberg principle) လို့ ခေါ်တယ်၊ ရေခဲတောင် သီအိုရီရဲ့ worldbuilding ပုံစံပါ: စာမျက်နှာပေါ်က ကမ္ဘာက မြင်နိုင်တဲ့ ထိပ်ပိုင်း၊ ရေအောက်က ကြီးမားတဲ့ ထုထည်က သွယ်ဝိုက်ဖော်ပြခံရတာပါ၊ သွယ်ဝိုက် ဖော်ပြချက် အများစုကို စာဖတ်သူတွေက ကိုယ့်ဘာသာ ဆက်ကြည့်ကြတာပါ။ Wikipedia က စနစ်တူတူကို "သွယ်ဝိုက် ကောက်ချက်ဆွဲတဲ့ worldbuilding" လို့ မှတ်တမ်းတင်ထားတယ်: နေရာခင်းတစ်ခုရဲ့ အစိတ်အပိုင်း အားလုံးကို မဖော်ပြနိုင်တဲ့အခါ စာဖတ်သူတွေက "ပေးထားတာတွေပေါ်မှာ ချဲ့ကားပြီး ကိုယ့်ဘာသာ ကောက်ချက်ဆွဲကြတယ်"။ ရေခဲတောင်က ပျင်းရိမှု မဟုတ်ဘူး။ ဒါက ဒီပုံစံရဲ့ အလုပ်လုပ်ပုံ တကယ့် ဖြစ်တယ်။

ဆောင်းပါးက အလုပ်ရဲ့ အစီအစဉ် နှစ်မျိုးကိုလည်း နာမည်တပ်ထားတယ်။ အပေါ်ကနေ အောက်သို့ (top-down) ဒီဇိုင်းက ခြုံငုံမှုကနေ စတယ်၊ ဒီလို တည်ဆောက်ခံရတဲ့ ကမ္ဘာက "အဝကွားစွာ သွေးစည်းနေတတ်တယ်"၊ ဒါပေမယ့် အသုံးဝင်ဖို့ မတိုင်ခင် အလုပ် အမြောက်အမြား လုပ်ရတယ်။ အောက်ကနေ အပေါ်သို့ (bottom-up) ကတော့ ဇာတ်လမ်း လိုတဲ့ နေရာ အသေးစားကနေ စတယ်၊ သူ့မှာ "ချက်ချင်း အသုံးချနိုင်မှု" ရှိပြီး ကမ္ဘာတစ်ခု "မတူညီမှုတွေနဲ့ ပြည့်နှက်နေတဲ့" အန္တရာယ်လည်း အစစ်အမှန် ရှိတယ်။ Terry Pratchett က အောက်ကနေ အပေါ် အလေ့အကျင့်ကို "ရွှေ့ပြောင်းရေက ဘယ်လို ဝင်လာပြီး အညစ်အကြေးက ဘယ်လို ထွက်သွားသလဲ" လို့ စဉ်းစားတာလို့ ဖော်ပြပြီး၊ အပေါ်ကနေ တည်ဆောက်တာထက် ပိုအသီးပွင့်တယ်လို့ တွေ့ခဲ့တယ်။ ဝတ္ထုရေးဆရာ တစ်ယောက်အတွက် လက်တွေ့ကျတဲ့ အဖြေကတော့ အောက်ကနေ အပေါ်ပဲ၊ မှတ်တမ်း တစ်ခုနဲ့အတူ: ဇာတ်လမ်း ထိတဲ့နေရာကနေ ပြင်ပဆီ တဖြည်းဖြည်း တည်ဆောက်ပါ၊ စည်းမျဉ်းတစ်ခု သတ်မှတ်လိုက်တိုင်း ရေးမှတ်ပါ၊ ဒါက အောက်ကနေ အပေါ် ကမ္ဘာရဲ့ မတူညီမှု အန္တရာယ် တဖြည်းဖြည်း ကြီးလာမှုကို ရပ်တန့်ပေးတဲ့ နည်းလမ်း အတိအကျပါ။

ကမ္ဘာတိုင်းမှာ စည်းမျဉ်း လိုတဲ့ စနစ် လေးခု

ဘယ်အတိုင်းအတာ အတွက်မဆို၊ စနစ် လေးခုက ကမ္ဘာတစ်ခု လိုအပ်တဲ့ စည်းမျဉ်းတွေရဲ့ အများစုကို ထုတ်ပေးတယ်။ တစ်ခုစီအတွက် ဒီအုပ်စုထဲမှာ သီးသန့် လမ်းညွှန် ရှိတယ်၊ ဒါကတော့ လမ်းကြောင်း မြေပုံပါ။

• မှော်ပညာ။ စွမ်းရည် ဘယ်တွေ ရှိလဲ၊ သူတို့ရဲ့ ကုန်ကျစရိတ်က ဘာလဲ၊ ဘယ်အရာတွေကို လုံးဝ မလုပ်နိုင်လဲ။ ကုန်ကျစရိတ် မဲ့တဲ့ စွမ်းအားတစ်ခုက ဇာတ်လမ်း တည်ဆောက်ထားတဲ့ တင်းကျပ်မှု အားလုံးကို ပြေလည်သွားစေတယ်၊ ဒါကြောင့် ဒီဇိုင်း လမ်းညွှန်က စွမ်းအား စနစ်တွေ: တည်ငြိမ်တဲ့ ကုန်ကျစရိတ်နဲ့ ကန့်သတ်ချက်တွေ ဒီဇိုင်းဆွဲခြင်း ဖြစ်တယ်။
• အာဏာနဲ့ နိုင်ငံရေး။ ဘယ်သူက ဘယ်သူ့ကို အုပ်ချုပ်လဲ၊ အဖွဲ့အစည်း ဘယ်ဟာတွေက ဘာကို လိုချင်လဲ။ အဖွဲ့အစည်းတွေမှာ သူ့ကိုယ်ပိုင် သက်တမ်း၊ လိပ်စာနဲ့ မဟာမိတ်တွေ လိုတယ်၊ ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ ခံစားချက်တွေကနေ သီးသန့် ခွဲထားပြီး လိုက်မှတ်ဖို့: အဖွဲ့အစည်း ကွယ်ပုံ တည်ဆောက်ခြင်း။
• ပထဝီဝင်။ အရာတွေ ဘယ်နေရာမှာ ရှိလဲ၊ ခရီးသွားဖို့ ဘယ်လောက် ကြာလဲ။ စာမျက်နှာပေါ်က ပထမဆုံး ခရီးက နောက်အခန်းတိုင်း နောက်ထပ် ပြန်ချုပ်ရတဲ့ ကတိပါ: ဝတ္ထုရေးဆရာတွေအတွက် ကမ္ဘာမြေပုံတွေ။
• စီးပွားရေး။ ဘယ်သူ စားလဲ၊ ဘယ်သူက ပေးချေလဲ၊ ရှားပါးတာတွေရဲ့ တန်ဖိုးက ဘယ်လောက်လဲ။ ဒီအတွက် သီးသန့် စာမျက်နှာ မရှိတာက မလိုအပ်လို့ပါ: လစာတစ်ခု၊ အခွန်တစ်မျိုးနဲ့ ငတ်မှုခေတ်ရဲ့ ဈေးနှုန်းတစ်ခုကလည်း အခြား ကမ္ဘာစည်းမျဉ်းတွေလိုပဲ ကမ္ဘာ့ စည်းမျဉ်းတွေပါ၊ သူတို့က စည်းမျဉ်းတွေ အားလုံး သွားရရတဲ့ နေရာမှာ ရောက်ကြတယ်၊ အထောက်အထားတွေနဲ့အတူ ရေးမှတ်ခြင်း။

တစ်သမတ်တည်ခြင်းက တကယ့် ထုတ်ကုန်

worldbuilding အလုပ် တစ်ပတ် ပြီးလာတဲ့အခါ မှတ်စု စာမျက်နှာတွေ၊ မြေပုံတွေနဲ့ မျိုးရိုးဇယားတွေ ရလာတယ်။ အဲ့ဒါတွေ အားလုံးက ထုတ်ကုန် မဟုတ်ဘူး။ Wikipedia က ဒီအရေးကြီးမှုကို စာကြောင်းတစ်ကြောင်းတည်းနဲ့ ချုံ့တယ်: "တစ်သမတ်တည်ခြင်းက အရေးကြီးတဲ့ အစိတ်အပိုင်းပါ၊ ကမ္ဘာက ဇာတ်လမ်းတစ်ခုရဲ့ လုပ်ဆောင်ချက်အတွက် အခြေခံကို ပေးထားလို့ပါ။" ထုတ်ကုန်ကတော့ ဇာတ်လမ်း လည်နေသရွေ့ သူ့ဘာသာ ကိုက်ညီနေတဲ့ ကမ္ဘာတစ်ခုပါ၊ ဒီအုပ်စုရဲ့ ကျန်အပိုင်းကတော့ ဒီအကြောင်းအရာ အတိအကျပါ: Sanderson ရဲ့ ဥပဒေသတွေ က ဒီဇိုင်းဘက်ကနေ တစ်သမတ်တည်မှုကို ထိန်းပေးတယ်၊ Magic A is Magic A က ကတိဘက်ကနေ ထိန်းပေးတယ်၊ သတ်မှတ်ပြီးသား အချက်အလက်တွေကို ကန်နွန် အဖြစ် ကိုင်တွယ်တာက နှစ်ခုလုံးကို ထုတ်ဝေမှု ဖိအားအောက်မှာ တဖြည်းဖြည်း မတူကွဲပျက်စေတဲ့ နည်းပါ။

ဇာတ်လမ်းတွဲတွေအတွက် worldbuilding

ဇာတ်လမ်းတွဲ စာရေးဆရာတစ်ယောက်မှာ ဒီအလုပ်ရဲ့ အခက်ခဲဆုံး ပုံစံ ရှိတယ်: ကမ္ဘာက ဒီဇိုင်း လုပ်နေဆဲ အခြေအနေမှာတင် အပိုင်းအလိုက် ထုတ်ဝေခံရတယ်၊ အခန်း သုံးကို စာဖတ်သူတွေ အခန်း သုံးဆယ်နဲ့ တွေ့ခါမှ တိတ်တဆိတ် ပြင်လို့ မရတော့ဘူး။ ချိန်းချက် နှစ်ချက်က အလေးစားချိန်းတွေရဲ့ အများစုကို သယ်ပို့ပေးတယ်။ ပထမ၊ မှတ်တမ်းက သင့်နဲ့အတူ သွားရတယ်: ပထမဆုံး ဖော်ပြခံရတဲ့ အချိန်မှာတင် ပြင်ဆင်ထားတဲ့ ဇာတ်လမ်းမှတ်တမ်းကျမ်း တစ်ခု၊ နောက်မှ ရက်သတ္တပတ်ကြာမှ လာမယ့် ရှင်းလင်းမှု တစ်ခု မဟုတ်ဘူး။ ဒုတိယ၊ လိုအပ်ချက်ထက် အရင် ဒီဇိုင်းဆွဲပါ၊ ပြီးအောင် ဆွဲတာ မဟုတ်ဘူး: သင့် ထုတ်ဝေမှု အချိန်ဇယား က သောကြာနေ့အထိ ကမ္ဘာ ဘယ်လောက် ရှိသင့်လဲဆိုတာ ဆုံးဖြတ်ပေးတယ်၊ ရိုးသားတဲ့ အဖြေကတော့ နောက်အခန်းတွေ ထိတဲ့ အပိုင်းတွေ သာရှိရမယ်၊ တစ်ခုလုံး မဟုတ်ဘူး။

ဘယ်နေရာကနေ စမလဲ

ဒီနေ့ ကမ္ဘာတစ်ခုကို စမယ်ဆိုရင်: ဇာတ်လမ်းက ထိတဲ့ အရာတွေကို စာရင်းတင်ပါ၊ အောက်ကနေ အပေါ်နည်းနဲ့ အဲ့ဒီ အပိုင်းတွေကို တည်ဆောက်ပါ၊ စည်းမျဉ်းတစ်ခု သတ်မှတ်တဲ့အခါတိုင်း ရေးမှတ်ပါ၊ ရေခဲတောင်ရဲ့ ကျန်အပိုင်းကို ရေအောက်မှာပဲ ဆက်ထားပါ။ ပြီးတော့ နက်ရှိုင်းတဲ့ နေရာတွေဆီ သွားပါ၊ ကမ္ဘာ အများစု လိုအပ်တဲ့ အစီအစဉ်အတိုင်း: မှော်ပညာအတွက် ကုန်ကျစရိတ်နဲ့ ကန့်သတ်ချက်တွေ၊ နိုင်ငံရေးအတွက် အဖွဲ့အစည်း ကွယ်ပုံ၊ အကွာအဝေးတွေအတွက် မြေပုံ မှတ်တမ်းနဲ့ သုံးခုလုံးကို တစ်ပြိုင်နက် ထိန်းပေးတဲ့ ကမ္ဘာ့စည်းမျဉ်း စည်းကမ်းချက်။ ဒီစာမျက်နှာက တံခါးကို ဖွင့်ထားပေးတာပါ၊ အခန်းတွေကတော့ သီးသန့် လမ်းညွှန်တွေရဲ့ ပိုင်ဆိုင်မှုပါ။