စိတ်ကူးယဉ် ဘာသာစကားတစ်ခုကို ဘယ်လို ဖန်တီးမလဲ

လောကတစ်ခုကို လူလုပ်ထားတယ်ဆိုတာ အမြန်ဆုံး အချက်ပြနိုင်တာက လူလုပ် ဘာသာစကားတစ်ခုပြီး၊ ဇာတ်လမ်းက မတောင်းခဲ့တဲ့ ဘာသာစကားတစ်ခုကတော့ ရေးသားတဲ့ လတစ်လအတွင်း စွမ်းအင်ကို အမြန်ဆုံး စုပ်တတ်ပါတယ်။ ဒီလမ်းညွှန်က ဝတ္ထုရေးသူရဲ့ မေးခွန်းတွေကို လိုက်ဖြေပေးတယ်: ဘာသာစကားတစ်ခုကို ဘာကြောင့် တီထွင်မလဲ၊ ဘယ်လောက် နက်ရှိုင်းအောင် သွားမလဲ၊ အသံ အရင်စတင်တဲ့ နည်းလမ်းနဲ့ စာဖတ်သူက ဘယ်လောက်အထိ တွေ့ရမလဲ။ သူ့ပတ်လည်က စနစ်တွေကတော့ ဒီနယ်ပယ်ရဲ့ သီးသန့် လမ်းညွှန်တွေဆီ သွားရောက်ရမှာပါ၊ သူတို့ရဲ့ ဝင်ပေါက်က Fantasy ကမ္ဘာတစ်ခုကို ဘယ်လို တည်ဆောက်မလဲ ပါ။

ဝတ္ထုတွေက ဘာသာစကားတွေကို ဘာကြောင့် တီထွင်ကြလဲ

Wikipedia က အခြေခံ သတ်မှတ်ချက်ကို ပေးထားတယ်: တည်ဆောက်ထားတဲ့ ဘာသာစကား (constructed language) ဆိုတာ "လူတစ်ယောက် (သို့) အုပ်စုတစ်စုက သီးသန့် ရည်ရွယ်ချက်တစ်ခုအတွက် ဖန်တီးထားတဲ့" ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး၊ ဘာသာစကားတွေ သူ့ဘာသာ ပေါက်ဖွားလာတာနဲ့ မတူဘူး၊ ဒါ့အပြင် conlang တွေကို ရည်ရွယ်ချက်အလိုက် အမျိုးအစားခွဲ ထားတယ်။ Engineered language (engelang) တွေက "logic၊ ဒဿနိကဗေဒ (သို့) ဘာသာဗေဒ စမ်းသပ်လေ့လာမှုအတွက်" ဖန်တီးထားတာပါ၊ Esperanto လို international auxiliary language (auxlang) တွေက "ဘာသာစကားတွေအကြား (သို့) နိုင်ငံတကာ ဆက်သွယ်ဆက်နွယ်မှုအတွက်" ဖန်တီးထားတာပါ၊ artistic language (artlang) တွေကတော့ "အလှအပ ခံစားမှု (သို့) ရယ်မျှော်မှု ဖန်တီးဖို့" ဖန်တီးထားတာပါ။

ဝတ္ထုရေးသူရဲ့ ကိုင်းခွဲကတော့ artlang ပါ၊ သူ့ရဲ့ အများသုံး မျက်နှာပြင်ကတော့ ပရိုဖက်ရှင်နယ် စိတ်ကူးယဉ် ဘာသာစကားတွေပါ: Tolkien ရဲ့ Quenya နဲ့ Sindarin၊ Klingon၊ Na'vi၊ ဒါ့အပြင် Game of Thrones အတွက် David J. Peterson ရဲ့ Dothraki နဲ့ Valyrian တို့ပါ။ Peterson အခြေအခံက သင်ခန်းစာပေးတယ်၊ ဘာလို့လဲဆိုတော့ Wikipedia က ငှားခံရတဲ့ ဘာသာစကား ဖန်တီးသူတစ်ယောက် အောက်မှာ အလုပ်လုပ်ရတဲ့ ကန့်သတ်ချက်တွေကို မှတ်တမ်းတင်ထားလို့ပါ: ဘာသာစကားက "သရုပ်ဆောင်တွေအတွက် လွယ်လွယ်ကူကူ အသံထွက်ရမယ်"၊ "စာအုပ်ရဲ့ စာရေးဆရာက အရင်ကတည်းက တီထွင်ခဲ့တဲ့ ဘာသာစကား အပိုင်းအစတွေနဲ့ ကိုက်ညီပြီး သူ့ထဲ ထည့်သွင်းဖို့ လိုတယ်"၊ ဒါ့အပြင် "စိတ်ကူးယဉ် စကားပြောသူတွေရဲ့ ကိုယ်ရေးနာမည်တွေနဲ့ ကိုက်ညီဖို့ လိုတယ်"။ ဝတ္ထုရေးသူတစ်ယောက်ကလည်း သရုပ်ဆောင်တွေအစား စာဖတ်သူတွေကို ခံထားပြီး ဒီကန့်သတ်ချက်တွေအောက်မှာပဲ အလုပ်လုပ်ရတာပါ။

ဘယ်အခါ မတည်ဆောက်သင့်လဲ

အတတ်ပညာဘက်ရဲ့ သဘောတူညီချက်က တိုက်ရိုက်ပါ: ဝတ္ထု အများစုအတွက် သဒ္ဒါ ဘယ်တော့မှ မလိုဘူး။ ဇာတ်လမ်းက ဘာသာစကားကို မျက်နှာပေါ် တင်ပြမှသာ ဘာသာစကားက သူ့ နေရာကို ရတာပါ၊ နာမည်တွေအဖြစ်၊ အမြင်ထောင့် ဇာတ်ကောင်က လိုက်နာလို့ မရတဲ့ စကားပြော တစ်ကြောင်း၊ ကျိန်ဆိုချက်၊ ဆဲရေးချက် သဖွယ်။ ဘာမှ ဘာသာစကားနဲ့ စာဖတ်သူဆီ မရောက်ရင် ကြိယာတွေ ကွက်တီချထားတဲ့ နာရီတိုင်းက ဇာတ်လမ်းရဲ့ လမ်းကြောင်းကနေ လွဲသွားတဲ့ ကမ္ဘာတည်ဆောက်ခြင်း သာ ဖြစ်တယ်။ တီထွင်ထားတဲ့ ဘာသာစကားတစ်ခု ပေးပို့တဲ့ အချက်ပြချက်၊ ဇာတ်ပေါ်မလာရသေးတဲ့ ယဉ်ကျေးမှုတစ်ခု ရှိနေတယ်ဆိုတာကိုတော့ တစ်သမတ်တည်းရှိတဲ့ အမည်ပေးစနစ်တစ်ခုရဲ့ ကုန်ကျစရိတ်နဲ့ ပို့လို့ရတယ်။

နက်ရှိုင်းမှု ခလုတ်: naming language ကနေ အပြည့်အစုံ သဒ္ဒါအထိ

ဒီဘက် တိုးတွင်းဆုံး အဆင့်အတွက် အတတ်ပညာဘက်ရဲ့ စကားလုံးကတော့ naming language (အမည်ပေး ဘာသာစကား) ပါ: တစ်သမတ်တည်းရှိတဲ့ ကိုယ်ပိုင်နာမည်တွေ ထုတ်ပေးနိုင်စွမ်း လုံလောက်တဲ့ အသံစနစ်နဲ့ နာမည်တီထွင် စည်းမျဉ်းတွေ၊ ဒါထက် ပိုမဟုတ်ဘူး။ Fantasy နဲ့ အလွန်စောနက်တဲ့ လောကတွေအတွက် ဘာသာစကား တီထွင်နေကြတဲ့ လူတွေအတွက် ရေးထားတဲ့ Mark Rosenfelder ရဲ့ Language Construction Kit ကတော့ သူ့ရဲ့ ဆင်းသက် ဆက်စပ်စာလုံး (derivational affix) အကြံပြုချက်က "naming language တစ်ခုလောက်ထက် ပို မလိုဘူး" ဆိုတဲ့ သူတို့အတွက်တောင် "အသုံးဝင်တယ်" လို့ ဖော်ပြထားတယ်။ Craft ဘက်ရဲ့ သဘောတူညီချက်နဲ့ ဖွဲ့ပြရရင် ခလုတ်ကတော့:

• Naming language (အမည်ပေး ဘာသာစကား)။ အသံ စာရင်း၊ သတ်တွဲ စည်းမျဉ်းတွေ၊ နာမည်တီထွင်မှု နည်းလမ်းတစ်ခု။ တစ်ညနေ ထူထောင်လို့ရပြီး ဝတ္ထု အများစုအတွက် လုံလောက်တယ်။
• ဝေါဟာရ စာအုပ် (phrasebook)။ နှုတ်ခွန်ဆက်ခြင်းတွေ၊ ကျိန်ဆိုချက်တွေ၊ ချစ်ကြောင်း ခေါ်ဝေါ်မှုတွေ၊ အမြင်ထောင့် ဇာတ်ကောင်တစ်ယောက်က ကြားရရင် သတိထားမိမယ့် စကားလုံး အနည်းငယ်။ ခန်းတွေကို ဖွဲ့စည်းမှု မပေးဘဲ အရောင်ထည့်ပေးတဲ့ ဘာသာစကားအတွက် လုံလောက်တယ်။
• အပြည့်အစုံ conlang။ သဒ္ဒါ၊ ဝါကျဖွဲ့နည်း၊ ကြီးလာတဲ့ အဘိဓာန်။ Wikipedia က သဘာဝကျတဲ့ စိတ်ကူးယဉ် ဘာသာစကားတွေက "ပို ခက်ခဲပြီး ရှုပ်ထွေးတတ်တယ်"၊ သဘာဝ ဘာသာစကားတွေရဲ့ မူကြို ကြိယာပြောင်းမှုတွေနဲ့ ရှုပ်ထွေးတဲ့ အသံဗေဒ လုပ်ငန်းစဉ်တွေကို အတုခိုးတယ်၊ ဒါ့အပြင် conlang လုပ်ခြင်းက "အနည်းဆုံး ဘာသာဗေဒရဲ့ အခြေခံ နားလည်မှု လိုတယ်"လို့ မှတ်ချက်ထားတယ်။ သူက သူ့ဖာသာ ကိုယ်ပိုင် ဝါသနာတစ်ခုလည်း ဖြစ်တယ်။

အလုပ်သုံး စည်းမျဉ်းကတော့: စာမျက်နှာက ပြမယ့်အတွက်သာ သဒ္ဒါ တည်ဆောက်ပါ။ ဇာတ်ကောင်နှစ်ယောက် ဘာသာစကားနဲ့ ငြင်းခုံရမယ်ဆိုရင် ငြင်းခုံခန်းအတွက် လုံလောက်တဲ့ သဒ္ဒာ လိုတယ်၊ တစ်နေရာကနေ လာသလို ခံစားရတဲ့ မြစ်တွေ၊ မြို့တွေ၊ မင်းဆက်တွေနဲ့ ဆဲရေးချက်တွေကတော့ naming language တစ်ခုလောက်ပဲ လိုတယ်။

အသံတွေကနေ အရင် စပါ

Kit က အစဉ်အလိုက်နဲ့ပတ်သက်ပြီး တင်းကျပ်တယ်: အသံတွေ၊ ပြီးရင် အဘိဓာန်၊ ပြီးရင် သဒ္ဒါ၊ ဘာလို့လဲဆိုတော့ "အပေါ်မှာ ဖော်ပြထားတဲ့ အဆင့်တွေရဲ့ အစဉ်အလိုက်က အရေးကြီးတယ်"၊ ပြန်ပြောင်းလုပ်ရင် "မတစ်သမတ်တည်းရှိတာ သာမက နားမလည်နိုင်တဲ့ လက်ရာတစ်ခုတောင် ထွက်လာတတ်တယ်"။ စတင်သူတွေရဲ့ ပုံသေ လမ်းကြောင်းအဖြစ် သူ သတိပေးထားတာကတော့ "အက္ခရာကနေ စပြီး apostrophe တွေနဲ့ သတ်ပုံ အမှတ်အသားတွေ အနည်းငယ် ထည့်တာ" ပါ၊ ဒါက "English နဲ့ အလွန်တူတဲ့၊ လိုအပ်တာထက် အသံတွေ အများကြီး ပိုပါတဲ့" အရာတစ်ခု ထုတ်ပေးတတ်တယ်။

Naming language တစ်ခုအတွက် craft ဘက်ရဲ့ သဘောတူညီချက်က အသံဗေဒကို ဆုံးဖြတ်ချက် သုံးခုအထိ ချုံ့ပြတယ်:

• အသံ စာရင်း။ ဗျည်းတွေနဲ့ သရတွေထဲက ဘယ်တွေ ရှိလဲဆိုတာပါ၊ English ပြောသူတစ်ယောက်ရဲ့ သူမသာစိတ်က အကြံပြုတာထက် သေးငယ်သင့်တယ်။
• သတ်တွဲ စည်းမျဉ်းတွေ။ အသံတွေ ဘယ်လို ပေါင်းစပ်လို့ရလဲဆိုတာရဲ့ ကန့်သတ်ချက်တွေ၊ Kit ကတော့ ဒီတွေကို ဒီဇိုင်းဆွဲခြင်းက "သူ့ရဲ့ ကိုယ်ပိုင် ထူးခြားတဲ့ အရသာကို ပေးဖို့ လမ်းကို အရမ်းအဝေးကြီး သွားပေးမယ်"လို့ ဆိုထားတယ်။
• နာမည်တီထွင်မှု အလေ့အကျင့်။ နာမည်တွေက ဒီအစိတ်အပိုင်းတွေကနေ ဘယ်လို စုစည်းထုတ်လဲဆိုတာပါ၊ အကောင်းဆုံးကတော့ မိသားစု၊ ဒေသ (သို့) ရာထူးတစ်ခုကို ဖော်ပြတဲ့ နောက်ဆက်တစ်ခုနဲ့ တွဲထားတာပါ။

သတိပေးစရာ ဇာတ်လမ်းကတော့ Hergé ရဲ့ Syldavian ပါ၊ album ဆယ်စုနှစ်များ အတွင်း တစ်စိတ်တစ်ဒေသနဲ့ တီထွင်ခဲ့တဲ့ Tintin ဘာသာစကားပါ။ Kit ရဲ့ အဆုံးအဖြတ်ကတော့ သူ့အတွက် "တစ်သမတ်တည်းရှိတဲ့ အသံစနစ် (သို့) ပုံသဏ္ဌာန်ဗေဒ ဖန်တီးဖို့ မဖြစ်နိုင်တော့ဘူး" တာပါ။ စီမံမထားတဲ့ နာမည်တီထွင်မှုက ထုတ်လိုက်တာက ဒါပါ၊ Tolkien ရဲ့ sub-creation က ငြင်းပြသလို နာမည်တွေဟာ စာဖတ်သူတွေ အလွယ်တကူ စစ်ဆေးကြတဲ့ မျက်နှာပြင် ဖြစ်တယ်။

Romanization: စကားလုံးတွေက စာမျက်နှာပေါ်မှာ ဘယ်လို မြင်ရလဲ

စာလုံးပေါင်းမှုက အသံစနစ်ရဲ့ နောက်ကို လိုက်ရတာပါ၊ အသံစနစ်က စာလုံးပေါင်းမှုရဲ့ နောက်ကို လိုက်တာ မဟုတ်ဘူး။ Kit ရဲ့ အကြောင်းပြချက်ကတော့ စူးရှထားတယ်: "ဆန်းကြယ်လွန်းတဲ့ စာလုံးပေါင်းမှုက English ကနေ စိတ်ဝင်စားစရာ မတူဘူးဆိုတာ မထွက်ခဲ့တဲ့ အသံစနစ်တစ်ခုကို သွက်လက်ဖို့ လုပ်ပေးမှုတစ်ခုဖြစ်နိုင်တယ်"။ သူ့ စည်းမျဉ်း နှစ်ခုကတော့ ဝတ္ထုတစ်ပုဒ်လုံးရဲ့ အမည်ပေးစနစ်ကို ထမ်းပိုးနိုင်တယ်: "သတ်ပုံ အမှတ်အသားတစ်ခုကို သီးသန့် အဓိပ္ပာယ်တစ်ခု မပေးဘဲ ဘယ်တော့မှ မသုံးနဲ့"၊ ဒါ့အပြင် apostrophe တွေကို "စကားလုံးတွေကို နိုင်ငံခြားပစ္စည်းလို ဆန်တယ်လို့ မြင်စေဖို့သာ" မသုံးနဲ့။ စာဖတ်သူက သင့်ဘာသာစကားကို ကြားလို့ မရဘူး၊ ဒါပေမယ့် သူ့ အမှတ်အသားတွေက ဘာမှ ဆိုင်းဘူးလဲဆိုတာကတော့ မြင်လို့ရတယ်၊ သူ့ အသံသတ်လက္ခဏာတွေက ဝတ်စုံ သက်သက်သာ ဖြစ်နေတဲ့ နာမည်တစ်ခုက ဒီဘာသာစကားက တကယ် ရှိခဲ့တာ မဟုတ်ဘူးဆိုတာကို သူတို့ကို ပြောပြပေးတယ်။

စာဖတ်သူက ဘယ်လောက်အထိ တွေ့ရလဲ

သိပ်ပြီး မတွေ့ရဘူး၊ ဒါကတော့ ဒီဇိုင်း ကောင်းတဲ့ အချက်ပါ။ ဘာသာစကားက စာမျက်နှာဆီ ရောက်လာတာက နာမည်တွေ၊ နှုတ်ခွန်ဆက်ချက်တစ်ခု၊ ခန်းတစ်ခုရဲ့ အဓိက အချက်မှာ မပြန်ဆိုထားတဲ့ စကားလုံးတစ်လုံး သဖွယ်၊ ကျန်တာတွေကို စာဖတ်သူတွေက ကိုယ်တိုင် တွက်ဆပြီး ဖြည့်သွားကြတယ်။ Tolkien က သူ့ဘာသာစကားတွေကို သူ့ legendarium အတွက် လုပ်ခဲ့တာပါ၊ သူတို့ ပါဝင်ရမယ့် အလွှာကတော့ mythopoeia ပါ၊ သူ့ အလေ့အကျင့်က နာမည်တပ်ခဲ့တဲ့ ဒဏ္ဍာရီ ဖန်တီးမှု အလွှာပါ။ စာဖတ်သူ ဘယ်တော့မှ မဖမ်းရတဲ့ အရာကတော့ အပိုင်းအစတွေ မညီမညာ ဖြစ်နေတာပါ: စကားပြော ငါးလုံးက ဆုံးတွင် ခြောက်လုံးမြောက် စကားလုံးကလည်း ကိုက်ညီမယ်လို့ ကတိ ပေးထားတယ်။

ဇာတ်လမ်းတွဲ အတိုင်းအတာမှာ နာမည်တွေ

ဝက်ဘ် ဇာတ်လမ်းတွဲတစ်ခုက ဒီပြဿနာကို မျှော်ခတ်ပေးတယ်: အခန်း ရာပေါင်းတွေ၊ တစ်ခုစီကလည်း ဇာတ်ကောင်တစ်ယောက်၊ လမ်းတစ်လမ်း၊ ဂိုဏ်းတစ်ခုကို မိတ်ဆက်ဖို့ လွတ်လပ်ခွင့် ရှိတယ်။ အမည်ပေး စည်းမျဉ်းတွေဟာ လောက စည်းမျဉ်းတွေပါ: အသံ စာရင်းနဲ့ သတ်တွဲ ကန့်သတ်ချက်တွေကို သတ်မှတ်တဲ့ နေ့မှာပဲ ရေးမှတ်ရမယ်၊ အခြား စည်းမျဉ်း တစ်ခုချင်းစီလိုပဲ (သင့်လောကရဲ့ စည်းမျဉ်းတွေကို ဘယ်လို ရေးမှတ်မလဲ)။ အဘိဓာန်ကတော့ ဇာတ်လမ်းမှတ်တမ်းကျမ်းထဲက စာရင်းတစ်ခုပါ: တီထွင်ထားတဲ့ နာမည်တိုင်း၊ သူ့ အဓိပ္ပာယ်၊ ဘယ်သူ့ကို (သို့) ဘယ်နေရာကို နာမည်ပေးထားလဲ၊ ပထမဆုံး ပေါ်လာတဲ့ အခန်း။ နာမည်အသစ်တွေကို ဘာသာစကားရဲ့ ကိုယ်ပိုင် စည်းမျဉ်းတွေနဲ့ စစ်ဆေးရမယ်၊ အခန်းတွေအကြားမှာ ဇာတ်ကောင် အခြေအနေကို လိုက်ကြည့်ခြင်းကို ရိုးသားစေတဲ့ ပထမအကြိမ် ဖော်ပြခံရတဲ့အခါ မှတ်တမ်းတင်ခြင်း စည်းမျဉ်းနဲ့ အတူတူပါ။ အခန်း ၃၀၀ မှာ ကိုယ့် အသံစနစ်ကိုယ် ချိုးဖောက်တဲ့ နာမည်တစ်ခုဟာ ကိုယ်ပိုင်နာမည်တစ်ခု တပ်ထားတဲ့ ဇာတ်လမ်းညီညွတ်မှု အမှားတစ်ခုပါ။

Kanonara က ဒီကိစ္စကို ဘယ်လို ကိုင်တွယ်လဲ

အမည်ပေးစနစ်ကို Kanonara မှာ လောက စည်းမျဉ်းတွေအဖြစ် သိမ်းဆည်းထားပြီး၊ အဘိဓာန်ကို ဇာတ်လမ်းမှတ်တမ်းကျမ်းထဲက မှတ်တမ်းတွေအဖြစ် သိမ်းဆည်းတယ်၊ တစ်ခုစီမှာ သူ့ အခန်း အထောက်အထား ပါတယ်။ အခန်း သုံးသပ်ချက်က နာမည်အသစ်တစ်ခုနဲ့ တွေ့ရင် ကိုယ်တိုင် တီထွင်ပေးဘို့ မလုပ်ဘဲ မှတ်တမ်းတစ်ခုကို အကြံပြုတယ်၊ အခန်းတစ်ခုက မှတ်တမ်းတင်ထားတဲ့ အမည်ပေး စည်းမျဉ်းနဲ့ ဆန့်ကျင်လာရင် စစ်ဆေးချက်က စာပိုဒ် နှစ်ခုလုံးကို ပြပြီး စာရေးဆရာက ဆုံးဖြတ်တယ်။