စကားပြောခန်းကို ဘယ်လိုရေးမလဲ

စကားပြောခန်းဆိုတာ ရိုးရိုးရှင်းရှင်းအားဖြင့် စာမျက်နှာပေါ်မှာ ဇာတ်ကောင် နှစ်ယောက် (သို့) တစ်ယောက်ထက်ပိုတဲ့ အကြားက စကားပြောဆိုမှုပါ။ Wikipedia ရဲ့ ရေးသားရေးမှာ dialogue ဆောင်းပါးက အတိအကျ ဒီစကားလုံးတွေနဲ့ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုပြီး နယ်နိမိတ်ရဲ့ အနီးစပ်ဆုံး အခြေအနေကိုလည်း အမှတ်အသားပြုတယ်: စကားပြောနေတာ ဇာတ်ကောင်တစ်ယောက်တည်း ရှိရင် အဲ့ဒါက monologue ပါ။ ဒါပေမယ့် ဒီစကားလုံးရဲ့ သမိုင်းက ဝတ္ထုထက် ရှည်ပါတယ်။ Wikipedia ရဲ့ ပင်မ dialogue ဆောင်းပါးက သူ့ကို "လူ နှစ်ယောက် (သို့) တစ်ယောက်ထက်ပိုတဲ့ အကြားရဲ့ အပြန်အလှန် ဆက်သွယ်မှုတစ်ခုနဲ့၊ အဲ့ဒီ လဲလှယ်မှုကို ပုံဖော်ပြတဲ့ စာပေနဲ့ ပြဇာတ်ပုံစံတစ်ခု" လို့ ဖော်ပြတယ်၊ အနောက်နိုင်ငံမှာ Plato ရဲ့ Socratic dialogues တွေနဲ့ အဓိကအားဖြင့် တွဲဖက်ခံရတဲ့၊ ရှေးခေတ်ကတည်းက လွတ်လပ်တဲ့ စာပေပုံစံအနေနဲ့ သုံးခံရတဲ့ ပုံစံပါ။ စာရေးဆရာတွေက အဲ့ဒီရိုးရာကနေ အလုပ်လုပ်တဲ့ ကိရိယာတစ်ခုကို ချေးခဲ့တယ်: အချင်းချင်း ဘာပြောကြလဲဆိုတာကနေ ဇာတ်ကောင်တွေ ပေါ်လာတာပါ။ ဒီလမ်းညွှန်က ဒီကိရိယာကို အပိုင်း ခြောက်ပိုင်းခွဲပြီး လျှောက်ပြပါမယ်: စာမျက်နှာပေါ်မှာ စကားပြောဆိုမှုရဲ့ ရည်ရွယ်ချက်၊ စာကြောင်းတိုင်း ဖြတ်ရမယ့် လုပ်ငန်းဆောင်တာ စမ်းသပ်ချက်၊ စကားပြောသူတွေရဲ့ အသံတွေ၊ tag နဲ့ beat တွေ၊ subtext နဲ့ ဝက်ဘ်စာပေထဲမှာ စကားပြောခန်း ဘယ်နေရာကျလဲဆိုတာပါ။

စာမျက်နှာပေါ်မှာ စကားပြောခန်းက ဘာလုပ်လဲ

အတတ်ပညာ သဘောတူညီမှုက စကားပြောခန်းကို လုပ်ငန်း သုံးခု ပေးထားတယ်၊ ကောင်းတဲ့ စာကြောင်းတွေက သုံးခုလုံးကို တပြိုင်နက် လုပ်ကြတယ်။ ဇာတ်ကောင်ပေါ်လာအောင် လုပ်တယ်: Janet Burroway ရဲ့ ရေးသားရေး လက်စွဲစာအုပ်က၊ Wikipedia ဆောင်းပါးထဲမှာ ကိုးကားခံရတာ၊ စကားပြောခန်းကို "ဇာတ်ကောင်တင်ပြခြင်းရဲ့ တိုက်ရိုက် အခြေခံ နည်းလမ်း" လို့ ခေါ်တယ်၊ ဆောင်းပါးကလည်း ဇာတ်ကောင်တွေကို "အတွင်းဘက် တွေးခေါ်မှုတွေကို အသံထုတ်နိုင်အောင် လုပ်ပြီး စာဖတ်သူဆီ ပိုယုံကြည်စရာ ဖြစ်လာအောင်" လုပ်တယ်လို့ ထပ်ဖြည့်တယ်။ ဇာတ်ကြောင်းကို ရှေ့တိုးစေတယ်: စကားပြောဆိုမှုဆိုတာ ဇာတ်ကောင်တွေက အချင်းချင်းဆီက တစ်ခုခု လိုချင်နေတဲ့ နေရာပါ၊ လိုချင်မှုက ဇာတ်ကြောင်းပါပဲ။ နဲ့ တင်းမတင်းကျပ်ကျပ် တိုးလာအောင် လုပ်တယ်: အခန်းတစ်ခန်းထဲမှာ ရည်ရွယ်တာနဲ့ မတူတဲ့ စကားကို ပြောနေကြတဲ့ လူနှစ်ယောက်ဟာ ဖိထားတဲ့ ပစ္စည်းတစ်ခုပါ၊ စာဖတ်သူက ပေါက်ကွဲမှုအတွက် စောင့်နေတယ်။

တတိယ လုပ်ငန်းက အများဆုံး မေ့သွားတတ်တဲ့ အပိုင်းပါ။ ဘယ်သူမဆို ရည်ရွယ်တာကို အတိအကျ ပြောပြီး ရပါတယ်ဆိုတဲ့ ဇာတ်ခန်းမှာ ထိန်းထားဖို့ ဘာမှ မရှိဘူး၊ ပြောလိုက်တာနဲ့ လိုချင်နေတာကြားက ကွာဟချက်မှာ ဇာတ်ခန်းက ရှူရှိုနေတယ်။

လုပ်ငန်းဆောင်တာ စမ်းသပ်ချက်: စာကြောင်းတိုင်းက နေရာတစ်ခု ရမယ်

ဝတ္ထုရေးဆရာ William Sloane က၊ ဆောင်းပါးအတူတူထဲမှာ ကိုးကားခံရတာ၊ စံနှုန်းကို အဖြေရှားဆုံး ချခဲ့တယ်: "ဖြစ်ရိုးစာပေရဲ့ ရည်ရွယ်ချက်အတွက် တစ်ပြိုင်နက် တစ်ခုထက်ပိုတဲ့ အလုပ် မလုပ်ရင် အလွန်အမင်း ရုပ်သေးနေတဲ့ (inert) စာကြောင်းပါ။" ဒါက စစ်ဆေးချက်တစ်ခုလုံးပါ။ စာကြောင်းတစ်ကြောင်း ယူပြီး သူ ဘာလုပ်နေလဲဆိုတာ မေးပါ။ ပြောသူကို ဇာတ်ကောင်ပေါ်လာစေလား၊ ဘယ်သူ့မှာ ဘာသိထားလဲ (သို့) ဘာလိုချင်လဲဆိုတာ ပြောင်းလာစေလား၊ ဖိစီးမှု ထည့်လား။ ဒီအလုပ် ဘာမှ မလုပ်တဲ့ စာကြောင်းက ရုပ်သေးနေတာပါ၊ ရုပ်သေးနေတဲ့ စကားပြောဆိုမှုက ပြောပြထားတဲ့ ခံစားချက်ရဲ့ စကားပြောဖက်တော့ ဖြစ်တယ် (အတူတူ ပြပြီး မပြောပါနဲ့ ယုတ္တိပါ: ပန်းကန်တွေအကြောင်း ရန်ဖြစ်နေတာက အိမ်ထောင်ရေး ပျက်စီးနေတာကို ကြေညာဘဲ ပြပြီးသား)။

လဲလှယ်မှု တစ်ခုလုံးမှာ ဒီအဆင့်အထိ မလိုအပ်ပါဘူး။ ဆောင်းပါးက စကားပြောခန်းကို "ဇာတ်ကြောင်းရဲ့ တစ်ပိုင်းအနေနဲ့ ချုံ့ချုပ်ခံရနိုင်တယ် (သို့) သွယ်ဝိုက်တဲ့ စကားပြောအနေနဲ့ ရေးခံရနိုင်တယ်"လို့ မှတ်ချက်ပြုတယ်: နှုတ်ခွန်းဆက်ခြင်းတွေ၊ နေရာချထားမှုတွေနဲ့ အန္တရာယ်နည်းတဲ့ ဖြည့်စွက်ချက်တွေက ချုံ့ချုပ်ခံရတာ ပိုသင့်တယ်၊ ပုံဖော်ထားတဲ့ လဲလှယ်မှုတွေက ထင်ရှားစေဖို့ပါပဲ။

အသံတွေ ခွဲခြားခြင်း

စာဖတ်သူက tag တွေကို ဖုံးလိုက်ထားရင်လည်း ဘယ်သူ ပြောနေလဲ သိနေရမယ်။ စကားပြောသူတိုင်းမှာ ကိုယ်ပိုင် စကားလုံးရွေးမှု၊ ရိုးသားမှုနဲ့ အလေ့အကျင့် ရှိရမယ်: သူတို့ရဲ့ ပညာအရည်အချင်းနဲ့ လောကနဲ့ ကိုက်တဲ့ စကားလုံးတွေ၊ ရှည်ရှည်ဆက်တဲ့ (သို့) ချုံးချုံးတုတ်တုတ် ဖြတ်တဲ့ ဝါကျတွေ၊ သူတို့ဘာသာသာ ပိုင်ဆိုင်တဲ့ ရှောင်တိမ်းမှုတွေနဲ့ စကားအသေးစား အကြောင်းအရာတွေ။ ဒီနေရာက အသံက ကျန်တဲ့ စာရေးဟန်နဲ့ ဆက်စပ်နေတယ်။ Close third မှာတော့ ဇာတ်ကြောင်းရေးသားချက်ကိုယ်တိုင်က အမြင်ထောင့် ဇာတ်ကောင်ရဲ့ အသံကို စိမ့်ဝင်တယ် (အဲ့ဒီ ယန္တရားက လွတ်လပ်တဲ့ သွယ်ဝိုက်ပြောချက်ပါ)၊ စကားပြောသူ တစ်ယောက်မှာ အတွင်းမြင်ကွင်း ဘယ်လောက် ရနိုင်လဲဆိုတာကတော့ ဇာတ်ခန်း စမြစ်ခင်မှာပဲ အမြင်ထောင့် ရွေးချယ်ခြင်း စနစ်က သတ်မှတ်ပြီးသားပါ။ အသံရောမှု၊ ဘယ်သူမဆို ရေးသူလို ကြားရတာက အရင်ဆုံး စစ်ရမယ့် ပျက်ကွက်မှုပါ။

Tag တွေနဲ့ beat တွေ

စာမျက်နှာပေါ်မှာ စကားပြောခန်းက "ကိုးကားချက်အမှတ်အသား သုံးခြင်းနဲ့ dialogue tag တစ်ခု၊ 'she said' လိုမျိုး၊ အသုံးပြုမှုနဲ့ အများအားဖြင့် ခွဲခြားခံရတယ်"၊ Wikipedia ဆောင်းပါးအရ၊ tag ရဲ့ အခြားနာမည်တွေကိုလည်း စာရင်းတင်တယ်: identifier, attributive, speaker attribution, tag line။ Tag အပေါ် အတတ်ပညာ သဘောတူညီမှုက ပျင်းရိပေမယ့် မှန်တယ်: said နဲ့ asked က မမြင်ရဘူး၊ Stephen King ကလည်း "said က သုံးရမယ့် အကောင်းဆုံး dialogue tag လို့" တင်ပြခဲ့တယ်။ ပိုပြီး ပြောင်ပြောင်တင်းတင်း ရှိတဲ့ စားသုံးစရာ စားခြင်းများ ဖြစ်တဲ့ said-bookism တွေ (murmured, thundered နဲ့ ဆွေမျိုးတွေ) က "အလွန်အကျွံ သုံးရင် ဇာတ်ကြောင်းကို နစ်နာစေတယ်"လို့ သဘောထားခံရပြီး၊ Cory Doctorow က သူတို့ကို "ဇာတ်ကြောင်းကို အားနည်းစေတဲ့ ရေးသားရေး ပျင်းရိမှု"လို့ ခေါ်တယ်။

Tag ရဲ့ အစားထိုးချက်က beat ပါ: စာပိုဒ်တစ်ပိုဒ်အတွင်းမှာ တည်နေတဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုအသေးစားတစ်ခုက ဇာတ်ခန်းကို မြင်နေရင်း စာကြောင်းကို ပိုင်ရှင်သတ်မှတ်ပေးတယ်။ သူမက ခက်ရှဉ်းကို ချလိုက်တယ်။ သူက ပြတင်းပေါက်ဆီ ကြည့်လိုက်တယ်။ Beat တွေက ပိုင်ရှင်သတ်မှတ်ခြင်းနဲ့ ဇာတ်ကောင်ဖော်ပြခြင်းကို တပြိုင်နက် သယ်တယ်၊ ဒါက လုပ်ငန်းဆောင်တာ စမ်းသပ်ချက်ကို နှစ်ကြိမ် ဖြတ်စေတယ်။ စာမျက်နှာရဲ့ အခြားတစ်ဖက်ကနေ သတိပေးချက်တစ်ခု: စကားပြောနေစဉ်မှာ တုံ့ပြန်မှု ပုံရိပ်တွေက ဇာတ်ခန်းကြား အမြင်ထောင့် ဆိုင်းငံ့မှုတွေ စုဝေးရာ နေရာပါ၊ beat တိုင်းက ဘယ်သူ့ခေါင်းထဲက ရိုက်ထားလဲဆိုတာ စစ်ပါ (head-hopping ကို ကြည့်ပါ)။

Subtext

ဇာတ်ကောင်တွေက၊ လူသားတွေလိုပဲ၊ အဓိကချက်ကို ရှားရှားပါးပါးပဲ ပြောကြတယ်။ ရယ်စရာနဲ့ ရှောင်တိမ်းကြတယ်၊ မတူတဲ့ မေးခွန်းကို ဖြေကြတယ်၊ အိမ်ထောင်ရေးက အဓိကချက်ဖြစ်နေစဉ် ပန်းကန်တွေအကြောင်း ဆွေးနွေးကြတယ်။ Subtext ဆိုတာ ပြောလိုက်တဲ့ စာကြောင်းအောက်မှာ ဖြတ်သွားနေတဲ့ အဓိပ္ပာယ်ပါ၊ စကားပြောခန်းက အဲ့ဒါရဲ့ အကောင်းဆုံး နေရာပါ၊ စာဖတ်သူက မျက်နှာပြင်ကို ကြားပြီး ကွာဟချက်ကို မြင်နေလို့ပါ။ ဇာတ်ကောင်တစ်ယောက် ဘာဖုံးကွယ်ထားလဲဆိုတာပေါ်မှာ တိုက်ရိုက် လည်နေတယ်: လျှို့ဝှက်ချက်တစ်ခု သယ်ဆောင်နေတဲ့ စကားပြောသူက လဲလှယ်မှုတိုင်းကို ဖုံးကွယ်ခြင်းနဲ့ လျစ်လျူရှုမှုကြားက ဆွေးနွေးချက်တစ်ခု ဖြစ်သွားစေတယ်၊ ဘယ်သူ ဘာသိလဲနဲ့ ဘယ်အချိန် ပေါက်ကွဲမလဲဆိုတဲ့ စည်းကမ်းက (ဇာတ်ကောင် လျှို့ဝှက်ချက်တွေနဲ့ ထုတ်ဖော်ချက်တွေ ကို ကြည့်ပါ) subtext ကို ဝါဝါအောင် မလုပ်ဘဲ ထိန်းထားပေးတယ်။

ဝက်ဘ်စာပေထဲက စကားပြောခန်း

စကားပြောများတဲ့ အခန်းတွေက မြန်မြန် ဖတ်ရတယ်။ တိုတဲ့ စာပိုဒ်တွေ၊ အလွတ်နေရာတွေ၊ ဖုန်း မျက်နှာပြင်တွေ: အလုပ်သွားရင်း လက်ဖြင့် လှိမ့်ကြည့်နေတဲ့ ဇာတ်လမ်းတွဲ စာဖတ်သူက စကားပြောများတဲ့ အတွဲတစ်တွဲကို ပိုပေါ့ပါးစွာ ဖတ်သွားနိုင်တယ်၊ အောင်မြင်တဲ့ ဝက်ဘ်ဇာတ်လမ်းတွဲ အများအဝက်က စကားပြောများနေတာရဲ့ အကြောင်းရင်း တစ်ခုပါ။ သတိပေးချက်က ဆန့်ကျင်ဘက်ကို ဖြတ်တယ်: အသံတွေချည်းပဲ ရှိတဲ့ အခန်းက သူ့ဇာတ်ခန်းကနေ လွင့်သွားတယ်။ Percy Lubbock ရဲ့ အဟောင်းဆုံး မှတ်ချက်က၊ Wikipedia ဆောင်းပါးထဲမှာ ကိုးကားခံရတာ၊ တည်ငြိမ်ဆဲပါ: ဝတ္ထုရေးဆရာက "လူတွေက ဘယ်လို ပေါ်နေလဲဆိုတာ ကျွန်ုပ်တို့ သိနိုင်အောင် ကိုယ့်ဘက်ကနေ ကြားဝင်ပြောရမယ်"၊ အကြမ်းချည်း စကားပြောခန်းက ပြဇာတ်လို့ ဖတ်ရလို့ပါ။ စာကြောင်းတွေကို ခဏခဏ နေရာခင်းတစ်ခုမှာ ခံထားပါ၊ အခန်းရဲ့ ပုံစံကို အရှည်ပစ်မှတ်နဲ့ တိုက်စစ်ပါ။

စကားပြောခန်းအတွက် ပြန်ပြင်ခြင်း တစ်ပတ်က ပေါ့ပေါ့ပါးပါးပဲ ဖြစ်ပြီး အလုပ်များတယ်: လဲလှယ်မှုတွေကို ကျယ်ကျယ် ဖတ်ပြပါ၊ ရုပ်သေးနေတဲ့ စာကြောင်းတိုင်းကို ဖြတ်ပါ၊ အန္တရာယ်နည်းတဲ့ လဲလှယ်မှုတွေကို ချုံ့ချုပ်ချက်ဆီ ချပါ၊ tag တွေ ဖုံးထားရင်လည်း စကားပြောသူတိုင်းက တိုင်ပင် ကိုယ့်ဘာသာ ကြားနေဆဲလဲဆိုတာ အတည်ပြုပါ။ ရှင်သန်ကျန်ရစ်မယ့် စာကြောင်းတွေက တစ်ပြိုင်နက် လုပ်ငန်းများစွာ လုပ်နေမှာပါ၊ Sloane ရဲ့ စမ်းသပ်ချက်က အစကတည်းက ဒါကိုပဲ တောင်းဆိုခဲ့တာပါ။